Newsofexile.com

'अब भुटानको पोजिसन परिवर्तन होला’

2011-12-24T07:45:00.000-08:00

http://www.ekantipur.com
जेनेभास्थित राष्ट्रसंघीय शरणार्थी उच्चायुक्तको नेपाल सम्पर्क कार्यालयका प्रमुख स्टेफन ज्याकमेले नेपालमा रहेका भुटानी शरणार्थी समस्या समाधानमा अपनाइएको उपाय, तिब्बती र सहरी शरणार्थी चासो तथा राज्यविहीन नागरिकका पक्षमा कान्तिपुरसँग राखेको धारणा:

शरणार्थीहरूको मिश्रति विवाहले उठाएको समस्या

शरणार्थीसँग भएको मिश्रति विवाहका कारण एक प्रकारको समस्या उब्जिएको छ । कुनै एउटा नेपाली युवकले भुटानी युवती बिहा गरेमा त्यसलाई शरणार्थी हैसियत दिन सक्ने कुरै भएन । उनीहरुको बच्चा पनि स्वभावतः नेपाली हुन्छ । यो एउटा नेपाली नागरिकलाई शरणार्थी मान्यता दिएजस्तो हो । फेरि शरणार्थी आयोग वा नेपाल सरकारले कुनै अवस्थामा पनि एउटा नेपाली व्यक्तिलाई 'शरणार्थी हैसियत' दिन सक्ने कुरै भएन । अन्तर्राष्ट्रिय सीमा छिचोलेर आएको, मानवअधिकार हननको स्थितिमा रहेको व्यक्तिलाई मात्रै शरणार्थी भन्न सकिनेछ ।

अर्को समस्या के हो भने एउटी नेपाली युवतीले भुटानी शरणार्थी युवक बिहा गरेको अवस्थामा उनीहरुबाट जन्मने बच्चा पनि अनागरिक हुन्छ, उनीहरुबाट जन्मेको बच्चा नेपाली नागरिक हुनै सक्दैन । यस्तो मिश्रति विवाह संख्या झन्डै आठ सयको हाराहारीमा होला । मिश्रति विवाहमा रहेका यस्ता युवतीलाई 'शरणार्थी आयोगको चासोमा रहेका गैरशरणार्थी दम्पत्ति' भन्ने गरिएको छ । यो स्थितिमा 'परिवार टुक्रयाउने' नीति शरणार्थी आयोगको छैन । पुनः बसोबासका लागि प्रक्रियाका हिसाबमा यो केही लामो हुन सक्छ, तर उनीहरुलाई एकैसाथ तेस्रो देशमा पठाइनेछ ।

दर्ता छुट र आन्दोलनरत शरणार्थीबारे

यसबारेमा नेपाल सरकार र सम्बद्ध शरणार्थी समूहबीच वार्ता भइसकेको हामीलाई थाहा भएको छ । दुई पक्षबीचको सहमतिअनुसार सन् २००७ को जनगणनामा छुटेका वा गणनापछि आएका शरणार्थीहरु अबको दर्ता प्रक्रियामा पर्नेछन् । यो पूरक दर्ता -कम्प्िलमेन्ट्री रजिस्ट्रेसन) को काम अबको पाँच महिनाभित्रमा पूरा गर्ने भनिएको छ । यसमा बढीमा चार हजार दर्ताहीन शरणार्थी पर्न सक्ने अनुमान छ ।

शरणार्थीको पुनः बसोबासबारे

यही पुस मसान्तसम्मको तथ्यांकमा बसोबास स्वीकार गर्ने आठ मुलुकमा गरेर ५८ हजार ४ सय १२ शरणार्थी पुनः बसोबासमा गइसकेका छन् । यसबाहेक, ५४ हजार ९ सय ७२ जनाले तेस्रो देशमा बसोबासका लागि अभिरूचि देखाएर नाम दर्ता गराइसकेका छन् । अहिलेसम्म इच्छा नदेखाउने अथवा दर्तामा नआउने शरणार्थीको संख्या १३ हजार ६ सय ७९ छ । यो संख्या पनि दिनहँु घट्दो छ । झापा र मोरङका शरणार्थी शिविरहरुमा घट्दो जनसंख्या भएकाले सातवटा शिविरमध्ये गोलधाप बन्द भइसकेको छ भने टिमाइ पनि बन्द हुने क्रममा छ । आगामी वर्षको सुरूवातमा खुदुनाबारी क्याम्प पनि बन्द हुँदै छ र सन् २०१२ को अन्त्यसम्ममा दमकको बेलडाँगी र पथरीको शनिश्चरे शिविर मात्रै रहनेछन् ।

समस्या समाधानका अरू विकल्पबारे

हो, शरणार्थी समस्या समाधानमा रहेका तीन विकल्पहरु स्वैच्छिक घरफिर्ती, स्थानीय बसोबास र तेस्रो देशमा बसोबासमध्ये तेस्रो विकल्पमाथि मात्रै काम भइरहेको अवस्था छ । स्वैच्छिक घरफिर्ती प्रक्रियामा यही डिसेम्बरभित्रमा नेपाल-भुटान वार्ता सुरू हुने भन्ने सुनिएको भए पनि औपचारिक तहमा हामी यसबारे जानकार छैनौं । घरफिर्ती प्रक्रियाबारे भुटानको विरोधाभासपूर्ण अडानबारे जेनेभास्थित मानवअधिकार उच्चायोग र राष्ट्रसंघीय निकायहरुले पनि चासो बढाएका छन् । भुटानले आफ्ना नागरिकको मानवअधिकारलाई आत्मसात् गर्ने प्रतिज्ञासमेत जनाएको छ । अब भुटानको 'पोजिसन' परिवर्तन होला भन्ने लाग्छ । द्विदेशीय वार्तामा कुनै सहयोग आवश्यक भएमा शरणार्थी आयोग तत्पर छ । अर्कातिर, स्थानीय बसोबासबारे भने कुनै तहमा पनि कुरा भएको छैन । पुनः बसोबास र घरफिर्तीजस्तै स्थानीय बसोबासलाई पनि हामी मान्यता दिन्छौं तर यसमा बहस सुरू भएको छैन ।

तिब्बती शरणार्थीबारे

नेपाल सरकार र राष्ट्रसंघीय शरणार्थी आयोगबीच भएको 'भद्र सम्झौता' -जेन्टलमेन एगि्रमेन्ट) अनुसार वर्षमा झन्डै ८ सयजति तिब्बतीहरु नेपाल हँुदै भारततर्फ जाने गरेका छन् । नेपालमा अहिले झन्डै १५ हजार तिब्बती शरणार्थीको बसोबास रहेको छ ।

सहरी शरणार्थीको स्थिति र संख्या भुटानी र तिब्बतीबाहेक 'सहरी शरणार्थी' को समस्या पनि उत्तिकै छ । नेपाल सरकारले यी शरणार्थीलाई मान्यता दिएको छैन । यिनीहरु दर्ताहीन अवस्थामा छन्, यीसँग शरणार्थी परिचयपत्र पनि छैन । अनुमानित रुपमा काठमाडौंमा इराक, इरान, सोमालिया, पाकिस्तान र म्यानमारबाट आएका तीन सयजति सहरी शरणार्थी होलान् । यिनीहरुलाई सामान्य खानपिन पुग्ने खर्च शरणार्थी आयोगले प्रदान गर्दै आएको छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा नेपाल

नेपालमा शरणार्थीहरु रहेको झन्डै ५० वर्ष भयो । नेपाल अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा तुलनात्मक रुपमा हेर्दा

राम्रो छवि भएको मुलुक हो जो शरणार्थी समस्या समाधानमा सहयोगी रहिआएको छ । वर्षौंवर्षदेखि शरणार्थी समस्या सुल्झाउन नसकिरहेका उदाहरणहरुका सामु भुटानी शरणार्थी समस्या समाधानमा तेस्रो मुलुकमा बसोबासको अनुमति दिएर नेपालले सहजीकरणको काम गरेको छ ।

शरणार्थी आयोगको नागरिकता चासो

राष्ट्रसंघीय महासभाबाट पाएको कार्यादेशअनुसार हामी नागरिकताविहीनहरुका पक्षमा बोल्दै आएका छौं । प्रस्तावित नयाँ संविधानको मस्यौदामा राज्यविहीन नागरिकले सहज प्रक्रियाबाट नागरिकता पाउनुपर्ने पक्षमा हामीले परामर्श थालेका छौं । नेपालको निर्वाचन आयोगले दिएको तथ्यांकमा गाउँ विकास समिति तहमा मात्रै २० लाखजति व्यक्ति नागरिकताहीन अवस्थामा छन् । फेरि नगरपालिकाको हिसाब जोड्ने हो भने यो अझ निकै बढी हुन सक्छ । नेपाल संसारमै एक मात्र मुलुक होला जहाँ छोराछोरी नेपाली हुन दुवै बाबुआमा नेपाली हुनैपर्छ । यहाँ मिश्रति विवाहका उदाहरणहरुमा पनि एउटा सन्तान राज्यहीन हुने अवस्था आइरहेको

छ । यसमा ध्यानाकर्षण हुन सकोस् भनेर हामी विधायकहरुसँग परामर्शमा छौं ।

शरणार्थी आयोग कार्यालयको अवधि हाम्रो बुझाइमा नेपालमा शरणार्थी रहिन्जेल शरणार्थी आयोगको कार्यालय बस्न सक्छ । भुटानी शरणार्थीको अनुपात नरहेपछि क्षेत्रीय तहमा भने दमकस्थित सम्पर्क कार्यालय बन्द हुन सक्छ । तर नेपाल सरकारले बोलाएर शरणार्थी सम्पर्क कार्यालय आएको हुनाले 'फिर्ता जाऊ' भन्नासाथ हामी गइहाल्छौं ।

भुटानी शरणार्थी: बिर्सन थालिएको मुद्दा

2011-12-24T07:39:00.001-08:00

http://www.ekantipur.com

(0 Votes)

६७ को चैत मसान्तमा नेपाल भ्रमणमा आएका भुटानी प्रधानमन्त्री जिग्मे वाइ थिन्लेले तत्कालीन प्रधानमन्त्री झलनाथ खनालसँगको सिंहदरबार भेटघाटमा भनेका थिए, 'शरणार्थी समस्या समाधानबारे नेपाल-भुटान द्विपक्षीय वार्ता छिट्टै थालिनेछ । वार्ताको तिथि भने कूटनीतिक तवरबाट निर्धारण गरिनेछ ।'

तिनै भुटानी प्रधानमन्त्रीले पूर्वप्रधानमन्त्रीहरू माधवकुमार नेपाल, पुष्पकमल दाहाल, गिरिजाप्रसाद कोइराला, शेरबहादुर देउवा, सूर्यबहादुर थापा, तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्रसहित सबै अग्रपंक्तिमा उभिने नेताहरूलाई विगतमा यही वाचा-वचन दोहोर्‍याएका थिए । सन् २००३ डिसेम्बरमा नेपाल-भुटान वार्ताको पन्ध्रौं चरण बिथोलिएपछिको स्थितिमा यस्तै अनेक आशा र आश्वासनमै यी वर्षहरू बितेका छन् । र, भुटानी शरणार्थीहरूमा निराशाबाहेक केही छैन ।

समय धेरै बितेको छैन । दुई महिनाअघि मात्रै कात्तिक अन्तिम साता माल्दिभ्सको अड्डु सहरमा उनै भुटानी प्रधानमन्त्री थिन्लेले नेपालका समकक्षी बाबुराम भट्टराई र परराष्ट्र मन्त्री, कामु सचिवलगायतसँग भेटघाट गरे । र, त्यहाँ पनि 'एउटा गरिबलाई केही दिन्छु भनेर आस देखाएझैं' प्रधानमन्त्री थिन्लेले भनिहाले, 'यही डिसेम्बरभित्रमा शरणार्थी घर फिर्तीबारेमा नेपाल-भुटान वार्ता थालनी हुनेछ ।' यो खबर आसलाग्दो-संकेत बनेर काठमाडौंका पत्रपत्रिकामा पनि छायो । तर यो डिसेम्बर महिनामा अब क्रिसमस-इभ र नयाँ वर्ष २०१२ को तरंग फैलन सुरु भइसक्दा पनि द्विपक्षीय वार्ता र परामर्शको तिथिमिति तय हुन सकेको छैन ।

यिनै भुटानी प्रधानमन्त्री थिन्लेले तत्कालीन प्रधानमन्त्री झलनाथ खनालसँग भेटेर बाहिर आई पत्रकार सम्मेलनमा भनेका थिए, 'अहिले राष्ट्रसंघले प्रमाणित गरिरहेका सबै नागरिक भुटानी शरणार्थी होइनन् । यी भुटानी हुन्/होइनन्, यो अनुसन्धानका क्रममा छ । अझै पनि कोही देश (भुटान) छाड्न चाहन्छ भने हामी केही गर्न सक्दैनौं ।' यसरी द्विअर्थी, दुईजिब्रे र बेतुकका कुरा गरिरहेको भुटानका सामु हामी सधैं निरीह रहेको दृष्टान्त दिनानुदिन स्पष्ट हुँदै छ । शरणार्थी घरफिर्तीको अधिकार र चासो दिनानुदिन ओझेल किन पनि पर्दै छ भने अब भुटान आफ्नो घर र्फकन चाहने शरणार्थीको संख्या १ लाखबाट १३ हजारमा झरिसकेको छ । बाँकीलाई युरोप र अमेरिका स्थानान्तरण गरिसकिएको छ । अहिले लाखबाट हजारमा झरेको यो संख्या केही वर्षभित्र सयमा सीमित हुने निश्चितप्रायः छ ।

संयुक्त राष्ट्रसंघीय शरणार्थी आयोग, अन्तर्राष्ट्रिय आप्रवासी संगठन -आईओएम) जस्ता मान्यताप्राप्त निकायहरूले गरिरहेको शरणार्थी छनोट, प्रमाणीकरण र पुनः बसोबासको अभियानमा चुनौती थपिनाको एउटै कारण छ- भुटानी लरबरे बोली । यहाँनेर नेपाली नेताहरूको अडान जति फितलो र तुकहीन छ, भुटानी शरणार्थी नेताहरूको वचन पनि उस्तै तिलस्मी रहेकाले शरणार्थी मामिलामा साझा स्वर नसुनिएको हो । एकातर्फ तेस्रो देश जाने कुराको विरोध गरिरहने अर्कातिर आफ्नै शाखा-सन्तान तेस्रो देश लगिसक्ने र शरणार्थी दिवस, परराष्ट्रमन्त्रीको नियुक्ति वा थिन्लेहरूको भ्रमण साइतमा मात्रै सनातनी वक्तव्यहरू निकालिरहने कामचलाउ नेतृत्वगणका कारण पनि यो मामिला खेल्ने/खेलाउने विषय बनेको हो । वषौर्ं लगाएर प्रमाणीकरण र वर्गीकरणको जटिल प्रक्रिया टुंग्याएपछि र त्यसभित्र झन्डै ७५ प्रतिशत भुटानीहरू घर फिर्ने स्थितिमा पुगेको अनुसन्धान आज रहस्यको गर्तमा पुगेको छ । भुटानी शरणार्थीको हकअधिकारका लागि दबाब समूह बनाएर आवाज उठाइरहेका बेलडाँगी शरणार्थी शिविरका नन्दु पौडेलका बुझाइमा अहिले आएर एउटा नागरिकको हकअधिकारभन्दा पनि उसलाई शिविरबाट कसरी धपाउने र अधिकारको आवाजलाई सुन्न नसकिने बनाउने भन्नेतर्फ सरोकार-सम्बद्ध निकाय र व्यक्ति लागिरहेका छन् ।

जेनेभास्थित राष्ट्रसंघीय शरणार्थी उच्चायुक्तको नेपाल सम्पर्क कार्यालयका प्रमुख स्टेफन ज्याकमे पनि शरणार्थी पुनः बसोबासको अभियानसँगै घरफिर्ती वा स्थानीय बसोबासका विकल्पहरूमाथि पहल सुरु हुनासाथ र यसमा शरणार्थी आयोगको सहयोग मागिनासाथ आफूहरू तत्पर रहने बताउँछन् । 'नेपाल-भुटानका द्विपक्षीय मामिलामा सिधै सहयोगी बन्न सक्ने हाम्रो अवस्था र कार्यादेश रहन्न,' ज्याकमेले भने, 'तर आग्रह गरिएमा सबै प्रकारका विकल्पहरूमा सहयोग पुर्‍याउन हामी तत्पर छौं ।'

विज्ञहरूका बुझाइमा भुटानमा जातीय सफाइ गर्ने गुरुयोजना २०४५ सालअघिकै हो । नेपालीभाषीको बाहुल्य रहेको सिक्किममा राजा -चोग्याल) धपाउने आन्दोलन गर्ने क्रममा उक्त मुलुक नै भारतमा गाभिएको घटनाबाट सीमा जोडिएको भुटानका शाही शासकहरू मनोवैज्ञानिक त्रासमा परेका थिए । त्यसपछि उनीहरूले जातीय सफायाको

अघोषित अभियान चलाएर नेपालीभाषी 'लोत्साम्पा' लाई लखेट्ने क्रम सुरु गरे । भूराजनीतिक महत्त्वमा रहेको भुटानको उक्त विशेष योजनालाई भारतले पनि 'तँ गर्, म आँखा चिम्लन्छु' भन्ने किसिमले समर्थन गर्‍यो । लोत्साम्पालाई भारतले पहिले भुटानबाट भारत हुँदै नेपाल छिर्न दियो । अनि फेरि भारतले भुटानलाई 'तिमीहरू जे गर्छौ गर, हामी यसलाई मुद्दा बनाउनेछैनौं' भनेर आश्वासन दियो । भारतमा पूर्वराजदूत रहेका एक राजनीतिशास्त्रीका अनुसार यो मामिलालाई 'अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमाझ लैजानेछैनौं' भन्नुको अर्थ भारतले संरक्षण गरेकै हो ।'

भारतका लागि पूर्वराजदूत एवं पूर्वपरराष्ट्रमन्त्री भेषबहादुर थापाका अनुसार भारतमा आइके गुजरालजतिको छिमेकमैत्री प्रधानमन्त्री अरू कोही थिएनन् । नेपालसँग उद्योग र पारवहनको बेग्लै सन्धि गर्नेदेखि लिएर बंगलादेशका लागि बाटो (ट्रान्जिट) खोल्न पहल गरिदिनेसम्म उनै हुन् ।

उनी चाहन्थे- नेपालमा रहेको शरणार्थी समस्या सक्दो छिटो सुल्झोस् । उनले 'भुटानीसँग दृढ कुरा गर्नुहोस्, म सहायता गर्नेछु' पनि भनेका थिए । 'यु मेक एन एर्फट भनेका थिए स्पष्ट रूपमा,' थापा सम्झन्छन् ।

थापाले गुजराल लगायत भारतका वरिष्ठ नेताहरू यशवन्त सिन्हा, जसवन्त सिंह आदिसँग परामर्श गरेका थिए, शरणार्थी मामिलामा । भुटानसँग सीमा जोडिएको भारतीय प्रान्त पश्चिम बंगालका तत्कालीन मुख्यमन्त्री ज्योति बसुले 'शरणार्थी भुटान फिर्ता हुनुपर्छ' पनि भनेका थिए, तर एउटा राज्य तहका मुख्यमन्त्रीको यो कुराको कहींकतै सुनुवाइ भएन । विज्ञहरूका बुझाइमा भुटानी शरणार्थीका मामिलामा भारत 'मौन कूटनीति' गरिरहेको छ । तेस्रो देशमा पुनः बसोबास गर्ने शरणार्थीको संख्या १ लाख नाघेपछि मात्रै भारतले मुख खोल्नेछ । त्यसबेला भने उसले स्थानीय बसोबासको अर्को विकल्प पनि प्रस्ताव गर्न सक्ने परराष्ट्रमन्त्रीसमेत भइसकेका एक राजनीतिक नेता बताउँछन् ।

राजनीतिक बन्दीका रूपमा भुटानमा झन्डै सात वर्ष थुनामा रहेपछि सन् १९९९ मा जेलमुक्त भई नेपाल आएका शरणार्थी अधिकारकर्मी नन्दु पौडेलका बुझाइमा पनि तेस्रो देशको विकल्प र इच्छा टुंगिएपछि स्थानीय बसोबासको विकल्प प्रभावकारी हुन सक्ने अनुमान गर्छन् । '१० हजारजति भुटानी नागरिक आज नेपालको नागरिकता लिएर अथवा घरजम गरेर यतैका भइसकेका छन् । तीन सयभन्दा बढीको स्थानीय विवाहका कारण र झन्डै त्यत्ति नै सम्बन्धविच्छेद र अन्य कारणले अलपत्र अवस्थामा छन् । अहिले पनि भुटानी जेलहरूबाट मुक्त भएर आएका थुप्रै अधिकारकर्मीहरू शिविरमा फिरिरहेका छन् । यो संख्या मात्रै चार हजारभन्दा बढी हुन सक्छ,' उनी भन्छन्, 'यस्तो संख्याको हकमा न घरफिर्तीको कुरा उठ्छ, न तेस्रो देशमा पुनः बसोबासको । यो सबै स्वतः स्थानीय बसोबासको छनोटमा पर्नेछ ।'

भुटानी शरणार्थी घरफिर्तीबारे सन् २००३-०४ मा भएका ऐतिहासिक वार्ता र परामर्शहरूमा प्रत्यक्ष संलग्न रहेका परराष्ट्रविद् भेषबहादुर थापाले केही समयअघि कान्तिपुरलाई दिएको अन्तरवार्तामा भनेका थिए, 'एउटा प्रमुख समस्या के हो भने शरणार्थी मामिलामा नेपालको पब्लिक ओपिनियन कहिल्यै आएन, यस्तो साझा धारणा कहिल्यै बनेन । हाम्रा नेता/राजनेताहरूले पनि यो मामिलामा 'एरोगेन्स' देखाएकै हुन् । मलाई के लाग्छ भने आउने केही वर्षमा शरणार्थी समस्या आफैं बिलाएर जानेछ । भुटानी प्रधानमन्त्रीले जथाभावी बोलेको कुरा नियाल्दा अब भुटानबाट समस्या समाधानमा केही आस गरिरहनुको तुक छैन । भुटान सरकारले घरफिर्तीको बाटो जानीजानी बन्द गरेको छ, उसले स्पष्ट सन्देश दिन चाहेको छ ।'

थापाका बुझाइमा देश छाड्न बाध्य पार्ने प्रक्रियामा न नेपाल, न विश्वसमुदायले सहमति जनाउन मिल्छ । त्यो शिविरमा एकजना शरणार्थी रहिन्जेल पनि देशफिर्तीको नीतिबाट हामी विचलित हुनु हुन्न । तर शरणार्थी आफ्नो उद्धारमा अन्यत्र कतै गएर बस्न चाहन्छन् भने शरणार्थी हितका लागि त्यो अवसर दिनुपर्छ । यसो भन्दैमा आफ्नो नीतिबाट विचलित भएको अर्थ लाग्ने होइन ।

Both Jesus and Refugee are immigration-Pastor Jim

2011-12-18T19:33:00.000-08:00

On the Eva of 104^th Bhutan National Day pastor Jim focus the point of Lord Jesus birth and resettlement of Bhutanese in Minnesota. Jim points his words on birth day of Jesus in Bethlehem and evicted from his wonder full country. After that Jesus ruled under the supervision of god and protects us from suffering and pain.

Meanwhile, Refugee from different nation’s also evicted and past miserable life in Camps. Then after, “Called from the East, The west, the North, and The South.” god united us.” He added “Bring my son from afar and my daughter from the Ends of the earth.”

Likewise, Bhutanese Bethel Church prays for all nations and hopes to be return back soon. Around one hundred Bhutanese people observe the national day of Bhutan along with Birth day of Jesus “Christmas” with wonderful myth songs and dance.

Church honor two pastor Kishor and Jim and Minnesotan Women Naomi Ryman.

BBC pastor kishor Gurung address “Jesus is way and life”. He describe the every years of 17 December as special days of Bhutan and Jesus Birth day “charismas”. American and others nations Disciple observe Charismas on 25^th December.

स्वेतपत्र महाकाव्यः एक विवेचना (भाग ०४,)

2011-12-18T06:55:00.001-08:00

सिक्किम

सिक्किम पनि हिमाली राज्यको हो । यस राज्यमा लेप्चा, भोटिया, नेपाली, हिन्दू, नेवारीलगायत अन्य जातजातिका संस्कृति र भाषा बोल्ने मानिस बस्छन् । सिक्किमको पश्चिममा नेपाल, पूर्व र उत्तरमा तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र, दक्षिण-पूर्वमा भूटान रहेको छ । यसको सत्यतत्थ्य इतिहास भने अनौठो र फरक खाल्को छ । त्यसमध्येः १७ औं शताब्दीअघि धर्मगुरु साब्ड्रुङ नावाङ नाम्गेलले भूटानलाई बौद्ध धर्मक्षेत्र घोषणा गरी विभिन्न भूभागहरुलाई एकीकरण गर्दै जाँदा सिक्किमलाई पनि उत्पत्ति गरी आफैं अनुयायीहरुलाई दर्शन दिएको भन्ने किंवदन्तीहरु छन् ।

भूटानभित्र बौद्ध धर्ममाथि राजनीतिकीकरण हुन थालेपछि गुरु पद्मसम्भव (गुरु रिम्पोचे)-ले सिक्किमलाई पनि बौद्धधर्म क्षेत्रको रूपमा शासन गर्न जुटेपछि सिमाना क्षेत्रको विषयमा ठूलो युद्ध लड्नु परेको थियो । भूटानले सिक्किमलाई आफ्नो राज्य भनिरहेको बेला, १९५० अघि नेपाल र बिट्रिश राज्यबीच भएको युद्धले भयभित भई बसेको सिक्किमको मुक्ति अभियानमा महात्मा गान्धी, जवाहरलाल नेहरुहरूले साथ दिएपछिमात्र स्वत्रन्त्र राज्यको रुपमा विकसित भएको हो सिक्किम ।

धेरै वर्षसम्म कैयौं युद्धका वाब्जुद पनि ब्रिटिससँग गोर्खाली योद्धाहरुको सुगौली सन्धि हस्ताक्षर प्रकरण १९५०मा सिक्किम र भारतबीच भएका संझौताहरुले आजपर्यन्त द्वन्द जारी छ भन्नमा अतिशयोक्ति नहोला । ब्रिटिशको उपनिवेशवादी नीतिसँग नेपालले वर्षौं लड्नु पर्यो भने, सिक्किमले कति बर्ष भारतसित लड्पर्ने हो भविष्यले बताउला । जबरजस्त आज सिक्किम भारतमा विलय भएर भारतीय विस्तारवादको पञ्जामा परी, करकापको भरमा सञ्चालन भइरहेको छ । भारतसँग विभिन्न सन्धि हस्ताक्षर भएपछि १९७५ मा भारतले असंवैधानिक तरिकाले सिक्किमको अस्मितामा धावा बोलेर नाम्ग्याल राजसंस्थालाई घुँडा टेकाइ २२ औं प्रदेश बनाई भारतीय गणराज्यमा गाभेको छ । भारतले विस्तारवादको नीति फैलाएपछि सिक्किमका र्गोखाली जातीलाई आफ्नो अस्तित्वमा नरहेको भान भयो र नेपालीभाषी गोर्खलीका संसदीय प्रतिनिधिले धेरैपटक आवाज बुलन्द गरी सिक्किममा आन्दोलन गर्ने प्रयत्न पनि गरे । कवि दाहालको महाकाव्य यी साराको कुराको खुलासा गर्न अघि सरेको छ ।

स्वेतपत्रको मूल भावअनुसार नरबहादुर भण्डारीदेखि पवनकुमार चाम्लिङसम्मका मन्त्रीहरु आजसम्म र्गोखालीहरुको स्वभिमान र वीरतालाई उच्च राख्न संघर्षरत छन् । त्यस्तै, दार्जीलिङका गोर्खाली नेता सुवाष घिसिङले नेपालका राजासमक्ष सिक्किमका गोर्खलीहरु नेपालका हुन् भनी निवेदन गरेका थिए । भारतले विभिन्नपटक सिक्किममा बुट बजारेपछि सिक्किम आज पीडादायी रूपमा भारतको स्वतन्त्रतादिवस मनाउन विवश छ । सिक्किम, नेपाल, भूटानले असमान सन्धिका कारण आफ्नो स्वाभिमानमाथि पटक पटक विस्तारवादसँग सम्झौतारूपी नाटक मञ्चनलाई विवश भएर अंगिराप गर्दै देशलाई आगोको मुश्लोमा होमेर जनतालाई ताप्न बाध्य गराएको वेदना हरेकले व्यहोर्नु परे तापनि सिक्किम आमाका कथनका रुपमा स्वेतपत्र महाकाव्यमा कवि दाहाल लेख्नुहुन्छः-

‘लग्यो शरीर मेरो यो विस्तारवादले लुटी

लगेन तर आत्मा यो सिक्किमे मनको झिकी

हामी बाँच्छौं युगौं बाँच्छौं ब्रह्माण्ड रहँदातक

अस्मिता फेरि फर्कन्छ जाग्नेछौं सिक्किमे जब’-(पृष्ठ १०४, ५३)

प्रेम र वैरभावपूर्ण सन्धिका रहस्य स्वेतपत्रमार्फत खुलासा

तत्कालीन नेपालका प्रधानमन्त्री भिमसेन थापाको पालामा सेनापति अमरसिंह थापा, वीर बलभद्र, भक्ति थापाहरुले एकीकरणको अभिभारा लिई जमुना नदी हुदैँ सतलज नदी आसपासका ससाना राज्यलाई विं.स.१८०६–१५ सम्ममा बहराइच र ठाकुराइ राज्यलाई एकीकरण गरी कांगडासम्म नेपालले आधिपत्य जमाउन पुगेको छ भने नेपाली फौजको तर्फबाट बन्दी बनाइएका कंगडाका राजा संञ्चारजनलाई कांगडा कोटबाट मुक्त गर्न नसकेपछि पञ्जाबका राजा रणजीत सिंहले उद्धार गरी राजा र सेनाबीच ज्वालामुखी सन्धि गरेपछि नेपालको एकीकरण उद्देश्य काश्मीरसम्म नपुगी रोकिएको इतिहासमा उल्लेख पाइन्छ । देवथल मलाउमा भक्ति थापा र अलमोडामा बलभद्रको दुखद निधन पछाडि नेपालको इतिहासले अर्कै मोड लिएर आजपर्यन्त सुगौलि सन्धिको पीडा नेपाल र नेपालीले झेलिरहेको कटु यथार्थलाई कवि दाहाल स्वेतपत्रमार्फत यसरी व्यक्त गर्नुहुन्छः-

‘सुगौलि सन्धिको गन्ध छ यो दुर्गन्ध साथमा

टिष्टा र काँगडा त्याग्ने कालो कलङ्क माथमा

जति सम्झन्छु झन् बढ्छ मुटुमा अझ वेदना

छुट्टिए कसरी मेरा खेल्ने सन्तान काखमा’-(पृष्ठ ११०, २८)

वि.सं १८१४ ताका ब्रिटिश जर्नरल हस्टिङ्गले पाँच ठाउँमा सतलज, दहेरादून, बुटवल, बिरगंजलगायत मोरङसम्म युद्ध घोषणा गरे पनि सुदुर पश्चिममा अमरसिंह थापाले वीरतापूर्वक लडेर नेपाल जोगाए । तापनि आफ्ना वीरमित्रहरुको मृत्युले आहत भएर अन्ततः युद्ध रोक्न बाध्य भए । वीर गोर्खाली बलभद्र कुँवरले चारसय जति फौजको भरमा ब्रिटिश फौजलाई आछु आछु पारी जिलेस्पी, स्ट्रेजको मृत्युको कारक भएको हुनाले पनि होला इतिहासले, नेपाली मनले आजपर्यन्त नालापानीको युद्धलाई सुनौला पातामा सजाएको छ भने तत्कालीन शत्रु अंग्रेजले समेत नेपालीको अदम्य साहसको प्रशंसा गर्दै नेपाली वीरताको सम्मानमा त्यसक्षेत्रमा स्मारक बनाएर बलभद्रको वीरता कुँदेर छाडेको छ । यही कुरालाई थप जीवन्तता दिँदै कवि दाहाल लेख्नुहुन्छः-

‘‘यथावत् छ अझैसम्म स्मारक त्यस क्षेत्रमा

खुलेका छन् सुनौला ती अक्षर अझ वाक्यमा-

‘‘शत्रु हुन् तर हुन् वीर गोर्खा र बलभद्र जो

त्यसैले स्मृतिमा राख्छौं सम्मान उपहार यो”-(पृष्ट ११४ ,४६)

नेपाली योद्धाहरुको मृत्युपश्चात युद्धले नयाँ मोड लिएपछि ब्रिटिश सरकारसँग वाध्य भएर नेपाली पक्षबाट सुलह गर्ने अभिभारा पाएका गजराज मिश्र, बम शाह ततपश्चात् चन्द्रशेखर उपाध्यायको आग्रहलाई जनरल मोयरा तथा इ.गार्डनरले नेपाली पक्ष गलेको अर्थ लगाई सुलहको लागि यस्ता चार शर्त राखे (१) युद्धमा गोरखालीले कब्जामा लिएको सबै पहाडी प्रदेशबाट हट्नु पर्ने (२) तराई क्षेत्रको ठूलो भूभाग काटेर अंग्रेजलाई दिनुपर्ने (३) सिक्किमतर्फ कब्जामा लिई राखेको प्रदेश छाड्नु पर्ने (४) काठमाण्डौमा बृटिश रेजिमेन्ट स्थायी रुपमा राख्नैपर्ने । तराईका क्षेत्र भन्नाले-

१. काली र राप्तीका सम्पूर्ण तराई

२. गंडकी बीचको सबै तराई

३. गंडकी र कोशीबीचको तराई

४. मेची र टिस्टा बीचको तराई

अंग्रेजका यी शर्तहरुलाई वेवास्ता गरी नेपालीपक्ष केही समय अडे पनि शक्तिशाली अंग्रेजको काठमाण्डौ कब्जा गर्ने धम्किका अगाडि नेपालले झुक्नुपर्यो र अन्ततः २८ नोभेम्वर १८१५ मा सुगौलिमा पुगी प्रस्तावित सन्धिपत्रमा गजराज मिश्रले हस्ताक्षर गरे । मिश्रले हस्ताक्षर गरे पनि काठमाण्डौले अनुमोदन गर्दैन कि भनी अंग्रेज शसंकीत नै थियो । त्यसर्थ ९ डिसेम्वर १८१५मा आफ्नो तर्फबाट तुरुन्त अनुमोदन गर्यो र १५ दिनभित्र राजाको लालमोहर लगाएर मेजर ब्राडशासमक्ष ल्याउनुपर्ने शर्त राख्यो ।

यस्तो राष्ट्रघाती सन्धिमा लालमोहर लगाउन राजदरवार तथा मुख्तियार भीमसेन थापालाई इच्छा हुने कुरै भएन अतः भरिसक्य आलटाल गरेर झुलाएर राख्न खोजे तर, यसको परिणाम झनै प्रत्युत्पादक भयो र मकवानपुर गढीसमेतमा अंग्रेजको कब्जा भयो । अंग्रेजले मकवानपुर गढी कब्जा गरी काठमाण्डौ हान्ने तयारीको खबरले पुनः काठमाण्डौ झस्कियो र सन्धिपत्रमा लालमोहर लगाएर चन्द्रशेखरमार्फत ४ मार्च १८१६मा अक्टरलोनीलाई बुझाइयो । जसको परिणाम वर्तमान नेपालको एक चौथाई भूभाग आजपनि भारतीय कब्जामा छ । यो मर्मलाई कवि दाहाल नेपाल आमामार्फत यसरी व्यक्त गर्नुहुन्छः-

‘पखेटा काटिए मेरा पूर्व पश्चिममा गरी

दक्षिणी भागमा धेरै खुम्चिएँ म सरासरी

आज जे छु म यो भन्दा विशाल रुपकी थिएँ

साच्चै एक तिहाई म आजभन्दा बढी थिएँ’-(पृष्ठ ११६,५५)

सुगौलि सन्धिमार्फत नेपालले गुमाएको भूभागमध्ये प्रधानमन्त्री जंगबहादुरको पालामा ब्रिटिशको सिपाही विद्रोह दबाउन गरेको सहयोगबापत ब्रिटिशहरु खुशी भई उपनिवेशमा गाभिएका पश्चिमका चार जिल्लाहरु पुनः नेपाललाई फिर्ता दिएपछि आधुनिक नेपालको नक्सा निस्केको हो ।

ब्रिटिश उपनिवेशलाई भारतवर्षमा टिक्न नदिन भारतले कैयौं सपूतहरुको आहुती दिनुपरेको तितो यथार्थता अद्यापि जीवितै छ । तिनै स्वतन्त्र सेनानीको बलिदानका आडमा पुष्पित र पल्लवीत भएको स्वतन्त्र गणतन्त्र भारतको अवधारणामा माहात्मा गान्धिको सत्याग्रह आन्दोलन र जवाहरलाल नेहरुको वैचारिक आन्दोलनले ५ अगष्ट १९४७ भारतवर्ष स्वतन्त्र भएको भन्ने आख्यान छ । तर ब्रिटिश उपनिवेशले कज्याएको भारतले आफूले हिजो भोगेको पीड़ालाई बिर्सेझैँ हरेक छिमेकी राष्ट्रलाई बारम्बार भुंग्रोमा हाल्ने खेल खेलिरहेको छ ।

भारत स्वतन्त्र भएपछि छिमेकी देशसगँ सम्बन्ध सुमधुर हुनुको साटो झनभन्दा झन् पीडादायक भएको कुरा यथार्थ सत्य हो । अझ प्रष्ट शब्दमा भन्ने हो भने बेलायतले भारत छाडेर गए पनि बेलायती भूतले भारतलाई झन् सताइरहेको छ जसको फलस्वरुप नेपाल, सिक्किम, भूटानमात्र होइन समस्त दक्षिण एसिया आज भारतीय नवविस्तारवादबाट पीडित भएका छन् । यो सत्यलाई कवि दाहाल श्वेतपत्र महाकाव्यमार्फत यसरी सार्वजनिक गर्नुहुन्छः-

‘लियो दक्षिणले आमा नीति दुष्ट प्रवृत्तिको

बाली छिमेकमा आगो ताप्छ ज्वाला अशान्तिको

तसर्थ कहिल्यै आमा शान्ति छैन छिमेकमा

बङ्गलादेश, बर्मा र पाकिस्तान, सिलोनमा’-(पृष्ठ १४१, ८१)

दोस्रो विश्वयुद्धमा गोर्खालीहरुले देखाएको वीरताको प्रभावले सिक्किम, दार्जीलिङ र भूटानसँग सन्धि गरी नेपाललाई एक्लाइएको पाइन्छ । तर पितापुर्खाले समय समयमा देखाएको बहादुरीलाई कदर गरी अथवा भनौ ब्रिटिस साम्राज्यलाई लगाएको गुनलाई कदर गरी नोभेम्बर ९, १९४७ मा नेपाललाई पनि सहभागी गराई ब्रिटिश गोर्खाको अवधारणा बनाएर सन्धिमार्फत र्गोखालीहरुलाई ब्रिटिश आर्मी र भारतीय आर्मीमा प्रवेश गराइएको इतिहासलाई अहिले पनि वीरताको इतिहास मानिन्छ ।

भारत स्वतन्त्र भएपछि पनि असमान सन्धिका आडमा अझै घरिघरि जाल-झेलका खेल खेली छिमेकलाई रक्ताम्य बनाउने कार्यमा सक्रिय छ । राज्य हस्तक्षेपका बेला भएका घटना, ब्रिटिशले कहाँ कति के गर्यो, भारतसँग जोडीएको सिमाना नेपाल, भूटान, सिक्किम र अन्य देशसँग भएका तीता-मीठा यथार्थता प्रष्टरुपमा भारतीय प्रधानमन्त्री जवहरलाल नेहरुद्धारा लिखितGlimpses of World History नामक कृतिमा उल्लेख गरिएको छ । जसमा १८७०मा भएको ब्रिटिश–सिक्किम सन्धिमा नेपालका केही भूभागहरु उपनिवेश भईबसेका हुन् भन्ने उन्लेख गरिएको छ भने दार्जीलिङको जातीय आन्दोलनको कुनै वैज्ञानिक आधार नभएपछि दार्जीलिङ भारतवर्षमा गाभिएको भनिएको छ । त्यसको असमझदारी जनाउँदै दार्जीलिङका गोर्खाली नेता सुवाष घिसिङले १९८६ मा आन्दोलन थालेपछि भूटानी राजाले भूटानको दक्षिण भागमा बसोबास गर्ने नेपालीभाषीहरू माथि कडाइ गरेको पाइन्छ ।

नेपाल, भारत, सिक्किम, तिब्बत आदि राज्यहरुले गरेजस्तै सन्धिमा हस्ताक्षर भूटानले पनि नगरेको होइन । आज त्यही सन्धिका कारण आफूले वर्चस्व गुमाउन आँटेपछि भारतवर्षको शरणमा परेर थिम्पूले प्रजातन्त्रको वहाली हुन नदिएर निरंकुशताको लाठी भारतीय इशारामा नेपालीभाषी भूटानीको ढाड़मा बजाउँदै देशनिकाला गरी लाखौं देशवासीलाई शरणार्थी शिविरमा बस्न वाध्य पारेको कुरा जगजाहेरै छ । यसै प्रसंगलाई प्रमुखता दिँदै कवि दाहाल भूटान आमाका बोलीमा यसरी शरणार्थीलाई फिर्ता हुन आह्वा गर्नुहुन्छ श्वेतपत्र महाकाव्य मार्फत यसरीः-

‘अन्तत शरणार्थी नै हौ निर्णायक भोलिका

कर्णधार तिमी मेरा सुनौला हौ भविष्यका

त्यसैले अब तड्पेर बस्ने प्रवासमा किन ?

तिमी आउनु नै पर्छ गतिशीघ्र नयाँ दिन’-(पृष्ठ १०८,१०७)

देशका नागरिकहरु छिमेकी देशमा शरणार्थी भई बसेपछि सरकारी मुखपत्रलगायत अन्य विश्व मिडियामा नेपालीहरु देशद्रोही भएकाले र देशको संविधानको विरोध गरेकाले देश बाहिरीएका हुन् भनी भाषण दिँदै हिँड़्ने वाङचुक र उनका प्रतिनिधिहरुलाई कवि स्वेतपत्रले यसो भन्छः-

‘निरंकुश भए राजा चाहेनन् बुझ्न लौ कति

भारदारहरु ठाने उनका प्रिय सन्तति

तिनै आज भएका छन् नव बर्बर शासक

धनका लोभमा साँच्चै विदेशीका उपासक’-(पृष्ठ १३१, २९)

एक लाखभन्दा बढी शरणार्थीहरुको सहभागितामा लङमार्च आन्दोलन, सत्याग्रह आन्दोलनसम्म नभएका होइनन् । तर, ती सबै आन्दोलनहरु मेचीको पुल तर्न सकेनन् भारतीय विस्तारवादको कारणले । दिल्ली, काठमाण्डौ,विभिन्न नियोग अगाडि धर्ना र जुलुस गरिए पनि आवाजविहीन बनाइदिए सत्तामा नेतृत्व गर्ने निकृष्टहरुले । देखावटी रुपमा पहलकदमी लिएर संयुक्त राष्ट्र सघंमार्फत साडाको ओगाटालगायत अन्य प्रतिनिधिहरुले शरणार्थीको स्वदेशफिर्ती ससम्मान हुनुपर्छ भनी भारत, भूटान र नेपाललाई त्रिपक्षीय वार्ताको वातावरण बनाउन खोजेपनि केवल नाटक मञ्चन गरेझैं मात्र भयो थिम्पू र दिल्लिको लागि । यी सब घटना नजदिकबाट नियालिरहेका महाकाव्यकार दाहाल भूटान आमाको बोलीमा आक्रोश यसरी पोख्नुहुन्छः-

‘गर्यौ नियोगमा र्याली अनशन अहो ! अझै

सचिवालय त्यो सार्क हाँस्छ देख्ता तिमी सधैँ

शान्तिको मार्ग रोज्दामा पायौ के ? अपमान नै

त्यसैले अब देख्तिन विकल्प क्रान्तिको कुनै’-(पृष्ठ १६९, ७३)

भारतीय पृष्ठपोषणका भरमा बाँचेको वाङ्चुक शासनले कदापि भारतीय इशाराभन्दा बाहिर गएर आफ्ना जनताका कुरा सुन्ने मनसुवा राखेन । समस्या समाधानका लागि पटकपटक वार्ता भए तर सबै निरर्थक । १९९३ नेपाल-भूटान वार्ताले निम्न उद्देश्यमा छलफल गर्ने निधो त गर्यो तर समाधानभन्दा झन् समस्या थप्यो थिम्पूले ।

1= Bhutanese who were forcibly evicted.

2. Bhutanese who emigrated Volunterly.

3. Non-Bhutanese People.

4. Bhutanese with criminal records.

उपरोक्त तीन विकल्पका माध्यमबाट शरणार्थीको समस्या सामाधन हुन्छ भनी नेपालले भूटानका प्रतिनिधिहरुलाई खुदुनाबारी शीविरमा प्रमाणीकरण गर्ने आज्ञा दियो । त्यसमा भूटानी नेतृत्वलगायत भूटान सरकारको जबर्जस्ति नीति थोपरी उल्टै जनतालाई विभिन्न लाञ्छना लगाएर बाहिरिएको थियो । यसबारे Dr. S. Chandrasekharan ले प्रष्टरुपमाhttp://www.southasiaanalysis.org मा विचार संप्रेषण गरेका छन् । त्यसमा पनि भूटानी नेता टेकनाथ रिजालको नयाँ पुस्तक “Torture-Killing Me Softly”, निवार्शन, बलराम पौडेलको “भूटान हिजो र आज”,डा.डि.एन.एस ढकालको A movement in exile लगायत भूटानी साहित्यका अग्रज स्रष्टाका विचारले पनि इतिहासको चिरफारमा निरन्तरता दिइरहेको पाइन्छ । यिनै पुस्तकबाट भूटानी आन्दोलनको स्वरुप कस्तो थियो र सरकारले गर्न खोजेको अभियान के थियो र अद्यावधि के छ भन्ने तितोमिठो सत्यपरक यथार्थता पाइन्छ ।

आजसम्म निवार्शनमा धैरै ठूल्ठूला अभियान लगायत संयुक्त राष्ट्रसघंमा स्वदेश फिर्तीको लागि अपीलहरु भए । तर त्यसको बिकल्पमा संयुक्त राष्ट्रसघंले २००८ बाट भूटानीलाई तेस्रो देश पुर्नस्थापना गरियो । संयुक्त राष्ट्रसंघको यस कार्यलार्ई कवि खेमनाथ दाहाल अन्यायपूर्ण भन्दै व्याख्या गर्नुहुन्छ यसरीः-

‘अन्ततः बुझ्नु यो पर्छ खोटो नियतले यिनी

लाग्दै छन् शरणार्थीको भलो गर्छौं भनी भनी

तर हुन्छ भलो केको सस्तो श्रमिक लोभले

गोहीले आँसु झारेझैँ गर्छन् स्वागत स्वार्थले’-(पृष्ट १६५)

आवाजमा बाटो, माटो माग्न सिकाउने नेतागण नै विकल्पलाई सही मानी बाटो लागेपछि जनताले पनि बिभिन्न देशमा पुनर्वाशमार्फत पुर्नस्थापना हुने निणर्य गरे । घरैमा अफ्ना नेतृत्वकर्ताहरू राजनीतिको नाउमा भारतसँग मिली आफ्नै निर्वाशनमा भएका जनतालाई गोली हानी मार्ने नीतिमा लागेका छन् । आजसम्म निर्वाशनका आर.के बुढाथोकीदेखि समाजसेवी अगुवा के.बी. खड्कासम्मका व्यक्तित्वहरुको निधन भएको छ ।

देश भित्रको भय अनि निर्वाशनको त्रासदीले जनता एकोहोरीका छन् भने लाखौं आमाहरुको सिउँदो पुछिएको बेला दिदीहरु विधुवा भएका छन् भने दाइभाइ शिविरदेखि मेची हुँदै भूटानभित्र जेलजीवन बिताइरहेको आवस्थामा राष्ट्रसघंले विकल्पको नाममा निकालेको (१) शरणार्थी भएको राज्यमा स्थापना गर्ने (२) ससम्मान स्वदेश फिर्ती गर्ने (३) तेस्रो देशमा पुनर्वाश गराउने-जस्ता तीन सिद्धान्तलाई जनताले आत्मासास गरी मजबुरी साथ तेस्रो देशलाई पहिलो महत्व दिएका छन् तापनि आफ्नो अस्तित्व पहिचानका विषयमा कति सचेत र सजग छन् शरणार्थीहरु भन्ने विषयमा कविको अभिव्यक्ति यस्तो छः-

‘कैयौं मुलुक लाँदैछन् गरीब विचरा भनी

जाँदैछौँ अहिले हामी दीन दुःखीहरु बनी

हामीलाई छ यो ज्ञात जहाँ जता गए पनि

भूटानी शरणार्थीकै नाम हुन्छ जहाँ पनि’-

आजसम्म आएर इतिहास घनचक्करमा पिसिएको छ । भोलि इतिहासले कुन मोड लिन्छ भन्ने विषयमा सबैको ध्यान खिच्न महाकवि खेमनाथ दाहालले शरणार्थी पुनर्वाश भएको ठाउँमा “स्वेतपत्र” महाकाव्य लिएर जागरण अभियान छेड्नु भएको छ भूटान आमाका सँगै सँगै उनैको प्रतिनिधिझैं भएर !

‘विकल्प छैन राजाको अब देश भूटानमा

रोज्नुपर्छ दुईमध्ये यौटा पक्का निदानमा

कि त बोलाउनै पर्छ तिमीलाई खुशीसित

कि त सिक्किमको बाटो रोज्नु र्छ भनी हित’-(पृष्ठ १७४,९)

द्वैतचरित्र भएका आफूलाई महान् मानव अधिारवादी भन्ने मुलुक, संघ-संस्था, व्यक्ति जसले वचनले एउटा र कर्मले अर्कै काम गरेर हिमाली इतिहासलाई मोड्न-तोड्न खोजेका छन् तिनीहरुलाई कवि दाहालले नितान्त नौलो साहसिक प्रहार गर्नु भएको छ “श्वेतपत्र” महाकाव्यका सर्ग १ देखि सर्ग १५ सम्म । महाकविले वर्तमान स्थितिको यथार्थ मुल्यांकन गरी हिमाली देशको बारेमा धेरै सामूहिक चिन्ता पोख्नु भएको छ । पक्ष प्रतिपक्षामा बस्ने नेतृत्वहरुलगायत राजा माहाराजाहरुलाई पनि देश र जनताको निम्ति उपनिवेशमा रहेका राज्यहरू फिर्ता लिनु पर्नेमा सुझाव छ । त्यसो नभएमा जनताको मशाल जुलुसको लक्ष्य तिमीहरुप्रति नै हुनेछ भन्ने शन्देश दिनु भएको छ यसो भन्दैः-

“मसाल जब सल्कन्छ झन्डा बोकेर स्वत्वको,

कदापि रोक्न सक्तैन शक्तिले पनि दैवको ”-

अन्तमा, “स्वेतपत्र” महाकाव्य रसाश्वादन गरेपछि प्राप्त हुने देशप्रेमको भावना, नौलो परिर्वतनको विचार, दर्शन, जनजनमा आउने परिवर्तनका धार स्वतःस्फूर्त शुरु भएर गोर्खालीहरुको स्वाभिमानलाई उच्च राख्ने छ भन्ने अपेक्षा यो पंक्तिकार गर्दछ ।

“स्वेतपत्र” माहकाव्यको मूलभुत उद्देश्य प्रा.गोपिकृष्ण शर्माले भनेझैं सामन्त, साम्राज्यवादी र निरंकुश शासकसामु नझुकेर प्रत्येक देशभक्तलाई स्वतन्त्रता र स्वाभिमानका साथ बाँच्ने भावना दिनु नै रहेको छ । त्यस्तै भूटानी मानवाधिकारकर्मी तथा नेता टेकनाथ रिजालले श्वेतपत्र माहाकाव्यलाई ‘इर्ष्या लाग्दो कृति’ भन्दै आफ्नो मन्तव्यमा भनेका छन्न्- “मलाई यो कृतिको पाण्डुलिपि पढिसकेपछि वास्तवमा नै इर्ष्या जागेर आयो कि यो कृति कोही भूटानीले नै लेखिसक्नुपर्दथ्यो । तर एकजना नेपाली विद्वान्ले यो कार्य गर्नुभयो र जन्मजन्मान्तर हामी भूटानीहरुलाई ऋणी बनाउनुभयो ।” यसको तात्पर्य यो हो कि कुनै भूटानीले लेखिदिएको भए पहिले नै भूटान आजको भूटान नभएर जनताको भूटानमा परिवर्तन भइसक्ने थियो ।

पुस्तकको आवरण रेडियो नेपालका सञ्चालक रमेश पौडेलले महाकाव्यमा प्रयोग भएका मुख्यपात्रलाई आफ्नो कलाबाट प्रष्ट देखाइदिनु भएको छ भने युगिन युद्धको देशको रूपमा पनि देखाउँदै आवरणमासंयोजनमा सहयोग गर्नुभएको छ । त्यस्तै महाकाव्यलाई ऐतहासिक धारमा ल्याउनलाई मेहनत गर्ने महाकवि दाहालको सम्मान गर्दै महाकाव्यलाई प्रकाशनको अभिभारा लिई पाठकसामु ल्याइदिनु हुने उषा दाहाललगायतलाई धन्यवाद ज्ञापन गर्दै श्वेतपत्र महाकाव्यले अपेक्षा गरेजस्तै अझ इतिहासलाई परिवर्तन गरी सबै हिमाली राज्यहरु स्वतन्त्र, सार्वभौमसम्पन्न हुन् र रहिरहुन् नयाँ भन्ने अपेक्षाका साथ, महाकविको अल्प अभिव्यक्ति दोहोर्याउँदै पूर्णविराम दिनचाहन्छुः-

‘कतै कैलाश यो झुक्छ झुक्छन् शैलहरु कतै !

जस्तै प्रलयमा देख्यौ ? सुमेरु डुब्छ यो कतै

कसरी तँ झुकिस् छोरा ! पाजी त्यो जार सम्मुख

कति कारणले गर्दा भएन भगिनी हित ।।’

स्वेतपत्र महाकाव्यः एक विवेचना (भाग ३ )

2011-12-18T06:54:00.000-08:00

स्वेतपत्रको भावभित्र नेपाल

हिमाल, पाहाड, तराईमा चारजात छत्तिस वर्णका रंगीन फूलहरु फुल्ने सुन्दर शान्त देश हो नेपाल । नेपाली चेली चीनमा भृकुटी तारा झैं चम्किइन्, जीवन र जगतको लड़ाइँमा भगवान गौत्तम बुद्ध, राम-लिलामा शालीन सीता हुँदै पौरणिककालका महान व्यक्तिहरुको जन्म भइसकेको पुण्यभूमि हो नेपाल । त्यस्तै गौरवशाली राजा, गोर्खालीहरुको स्वाभीमानलाई उच्च राख्नका लागि लिच्छवीकालदेखि लिएर ५२ वटा राज्यलाई पुनर्एकीकरणको अभियानमा साहसी भएर जनताको भावनालाई कदर गरी साहस बटुली गोरखाका राजा भई बाइसे र चौबीसे राज्यलाई एकीकृत गर्दै किराँती राजाहरु जो संघीय प्रान्तहरुको नेतृत्व गरिरहेका थिए-तिनीहरुसँग गरिएका विभिन्न सन्धिपश्चात विजयको शुरुवत १७९९ वि.संदेखि नुवाकोट, मकवानपुर, कीर्तिपुर, कान्तिपुर, ललितपुरलाई १८२६ सम्म एकीकरण गर्ने राजा पृथ्वी नारायण शाह हुन् ।

एकीकरणको क्रमलाई निरन्तरता दिँदै वि.सं १८३०–३१सम्म पूर्वको चौदण्डी, विजयपुरलाई मेचीसम्म एकीकरण गरी प्रतापसिंह शाहले चितवनलाई नेपाल बनाएपछि रणबहादुर शाहलाई नेपालको राजा घोषणा गरी गद्दी सुम्पिए तापनि बडारानी राजेन्द्रलक्ष्मी शाहले राज्य सम्हालिन् र फेरि उनकै अर्का पुत्र बहादुर शाहले विं.सं १८३४ देखि निरन्तर १८२४ सम्म बाइसे राज्यको एकीकरण गरी पूर्वको भूभाग जिती सिक्किमको टिस्टासम्म पुर्याएको नेपालको इतिहास स्वेतपत्रले उल्लेख गरेकै छ ।

‘सिरमौर म सम्झन्छु गोर्खाल्यान्ड झनै अझ

मबाट दूर पार्नाले टुहुराझैँ भए सब

हरिद्वार र अल्मोडा, कुमाउ, देहरादून

गंगा र जमुना सम्झी काट्तै छु तड्पँदै दिन’- (सर्ग दशः २९)

त्यसै गरी अदम्य साहसका साथ १८४४–१८४७ सम्म कर्णाली राज्यको डोटी, जुम्ला राज्य विजय गरेर पश्चिम सिमानालाई महाकाली पारिसम्म विस्तार गरी कुमाउको अल्मोडा हुँदै गढवालको श्रीनगर राज्यलाई नेपालमा विलय गर्दा नगर्दै उत्तरतर्फको छिमेकी तिब्बतसँग युद्ध भई एकीकरणको अभियान रोकिएको पाइन्छ । वर्तमान स्थितिमा आइपुग्दा देशबाट राजामहाराजको अस्तित्व विलय भइसकेको र देश अग्रगमनतिर तीव्र गतिमा जानुपर्ने जुन नेपाल र नेपालीको चाहना थियो त्यसअनुरुप नभएकोमा कविको चासो र चिन्ताको विषय स्वेतपत्रमा प्रष्ट व्यक्त भएको छ ।

भूटान

नेपाल र तिब्बतबीच सिमाना क्षेत्रमा विशाल युद्ध भएपछि तिब्बतीहरु विस्थापित भई हिमाली भूटानक्षेत्रमा प्रवेश गरे । तिनै तिब्बती बौद्धिष्टहरुले धार्मिक स्वायत्ततकाको लक्ष्य राखेर १७ औं शताब्दीमा तिब्बती धर्मगुरु साब्ड्रूङ नावाङ नाम्गेलको नेतृत्वमा भूटानका साना–साना भूभागहरुलाई एकीकरण गरी स्वतन्त्रराज्य स्थापना गरेको इतिहासमा पाइन्छ ।

नाम्ग्याल-जसलाई धर्मराजासमेत भनिन्छ-ले नेपालका राजा राम शाहसँग वि.सं १६२४ मा भूटानको धार्मिक विकास एवं सुरक्षाका लागि १६ परिवार ल्याउनको लागि मैत्रीसन्धि हस्ताक्षर गरी शिल्प र सुरक्षाको लागि नेपालीहरुलाई बसईं सरुवा गरी राजकीय सम्मानसाथ भूटान प्रवेश गराएको इतिहासमा प्रमाण पाइन्छ । नेपालीहरुले भूटान प्रवेशपश्चात विशाल राज्यमा परिणत गरेर आवाद गरेपछि सड़क, सदन हुँदै प्राकृतिक सम्पदासम्पन्न भूटान वाङचुकको निरंकुशताको शिकार भयो जसको फलस्वरुप वि.सं १९९० को दशकमा आदिवासी नेपालीभाषीहरुमाथि दमन शुरु गरी जबरजस्ति देश निकाला गरी अघोषित युद्धको थालनी भयो । यसै प्रसंगलाई कवि दाहाल यो वाङचुक राजाको इतिहास भन्दा नेपालीभाषी भूटानीको इतिहास पुरानो हो भन्दै लेख्नुहुन्छः-

‘डर मान्ने कुरै छैन हक आफ्नो जताउन

भूटानी इतिहासैको मूलपात्र भनाउन

राजवंश अझै भन्दा पुराना हौ तिमीहरु

जाम्वे लाखाङका साथै किंचु बनाउनेहरु’-(पृष्ट १६१; ३१)

बौद्धधर्म क्षेत्र घोषणाका निमित्त अहोरात्र ध्यान तपष्यामा लागेका अनुयायीहरुको क्षेत्र भूटानमाथि विभिन्न क्षेत्रबाट आक्रमण भइरहेको त्यो घड़ीमा धर्मगुरु नाम्गेलले विभिन्न शान्ति सम्झौता गरेर जोगाए पनि १६५१मा वहाँको निधन भएपछि भूटानभित्र गृह युद्धको शुरु भयो । त्यसपश्चात तिब्बतीहरुले मङ्गोलीयनहरुसँग मिली युद्ध गरेपछि दुई देशबीच १७५९मा युद्धविरामको सन्धिमा हस्ताक्षर भएको थियो ।

भूटानको पारो र ट्रोङसालाई वाङचुकले साहसका साथ विजय गरेपछि राज्यको सर्वोच्च पद जनताले बौद्ध धर्मका अनुयायी पुत्र भनी दिलाए र त्यसपछि पूर्वी भारतको कुचविहार सिमानासम्म एकीकरण गर्नखोज्दा सिमानामा विवाद नहोस् भनी भूटानले गाभेको तिब्बती भूभागको केही भाग बेलायतलाई दिनुपर्ने भनेपछि शान्ति सम्झौतामा हस्ताक्षर गरी आफ्नो शीरलाई घुँडा टेकाएको पाइन्छ । भूटानले डुवर्स युद्ध, पूर्वी बंगाल सिमानाको युद्ध लडेपछि बेलाइती, भारतीयसँग अधिपति राज्यमा सुगौली सन्धि गरेको पाइन्छ । त्यसपश्चात ब्रिटिस इन्डियालाई स्वतन्त्रतादिवस मनाउन सघाउँदै भूटानले “let guide” जस्ता विदेशपरास्त (आत्मघाती) सन्धिहरुमा हस्ताक्षर गरेपछि भारतको इसारामा देशभित्र ठूलो षयन्त्रको चलखेल शुरु भयो र वाङचुकले अन्तत निरंकुश शासनको शुरुवात गरे ।

विं.स १९८८ मा जमनगणना भएपछि नेपालीभाषी भूटानीलाई मात्र चरम यातना दिँदै नेपाली लिपि, पोषाक, पाठशाला आदिलाई ध्वस्त गरी सातभागमा विभाजन गरेर सबैलाई देशद्रोही, बौध धर्मावलम्बीहरुका विरोधी र छिमेकी देशबाट कामदारको रुपमा प्रवेश गरेका अनागरिक भन्ने फत्तुर लगाई देशनिकाला गरेको इतिहास जीवित छ ।

नागरिक स्वतन्त्रता, वाक् स्वतन्त्रतामा कुमार साहब, महासुर क्षेत्रीलगायत सयौं नेपालीभाषी भूटानीले माटोमा सहादत्त प्राप्त गरे भने अहिलेसम्म धेरैले जेल जीवन बिताइरहेका छन् । अन्याय, अत्याचारले सिमाना नाघेपछि प्रजातन्त्रको नाउँमा धेरैले सदनसम्म आवाज उठाए तर वाङचुक शासनले नेपालीभाषीका प्रतिनिधि टेकनाथ रिजाल, बलराम पौडेल, आर.के बुडाथोकी, डा.भम्पा राई, रोङथोङ क्युनलेलगायत सार्छोप, ङालोङ, डोया, ख्याङ, लेप्चा–भोटीयाका प्रतिनिधिहरुलाई पनि नजरबन्द गरी यातना दिएको क्रूर यथार्थतालाई स्वेतपत्रबाट जाहेर कवि दाहालको मनाशय अनुसार निश्चय पनि इतिहासले कालो कालका रुपमा अवश्य चित्रण गर्नेछ । भूटानका नेपालीभाषीहरूले अन्याय-अत्याचारविरुद्धको आवाजलाई बुलन्द हुन नदिई रातारात भारतीय ट्रकहरूमा कोचेर देशबाट निकाली नेपालको मेचीपुलमा फालिदिएको तितो सत्य विश्वको आँखामा छ । यो सब भारतको वुम्थाङको मन्त्रणा, चलखेल, ब्रिटिससँगको सन्धि, तिब्बतीसँगको युद्ध र सिक्किम राज्यलाई विलय गर्दा भएका घटना तथा असमान सन्धिका कारण आज एकलाखाधिक भूटानी नेपालको पूर्वी भागमा नेपाल सरकार लगायत यु.एन. एच.सि.आर तथा अन्य सहयोगी सघं-सस्थाहरुको सहयोगमा शरणागत आवस्थामा कष्टकर जीवन यापन गरी १८ वर्षसम्म स्वदेशफिर्तीको अभियानमा आशाका साथ बाँचिरहेका छन् । यही वास्तविकतालाई कवि दाहालले श्वेतपत्रमा बडो मार्मिक भाषामा लेख्नुभएको छः-

‘चुसेर रक्त औँ स्वेद बनाँई जीर्ण राज्यले

पुरस्कार दियो आमा अनागरिक मानले

नीति ड्रिग्लाम नाम्जाको अवलम्बन नै भयो

विश्वका सामुमा हाल राज्य बिहीन नै भयो’-(पेज १३६ ,५८)

चाहे जे होस्,आज निरंकुशताको जगमा बसेको भूटानले यो वास्तविकता भुल्नु हुँदैन कि आजसम्मको आधुनिक भूटान वास्तवमा सिक्किम, दार्जीलिङ र नेपालका महान् शिल्पकारीको (र्गोखालीहरुका) शीप, जाँगर, मेहनत र परिश्रमबाट निर्मित छ । अझ पुरनो इतिहासलाई समेत यी कुराले प्रभावित गरेको थियो । त्यसै भएर, ब्रिटीश अधिनस्थ इष्टइन्डिया कम्पनीले अन्त्यमा भूटानलाई आफ्नो खुशिमा बाँच्न दिएको कुरोसमेत स्वेतपत्रले खुलाएको छ ।

भूटान नेपाल शरणार्थी समस्या समाधान गर

2011-12-12T18:29:00.000-08:00

संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपालका उप-प्रधान तथा परराष्टमन्त्री नारायण काजी श्रेष्ठसमक्ष भुटान पिपल्स पार्टीले एक ज्ञापनपत्र बुझाएको छ । आज उक्त पार्टीका अध्यक्ष बलराम पौडेलद्वारा सिंह दरवारस्थित परराष्ट मन्त्रालयमा वहाँसित भेटवार्ता गरी चार बुँदे मागसहितको अपिल चठाएका हुन् ।

विज्ञापिप्तमा उन्लेख गरिएको छ कि नेपालका प्रधानमन्त्री र भुटानका प्रधानमन्त्रीबिच गत महिना माल्दिभ्समा सम्मन्न दक्षिण एसियाली सहयोग संगठन-सार्क)को सत्रौं शिखर सम्मेलनमा भएको अनौपचारिक वार्तापछि नेपाल सरकारले द्विपक्षीय वार्ताकोलागि भुटानी सरकारलाई पत्र चठाएपछि शरणार्थीहरुमा स्वदेश फिर्ने खुसी छाएको छ । त्यसै खुसीमा पैडेलले द्विपक्षीय वार्ताले मात्र शरणार्थीहरुको स्वदेश फिर्ती अभियान सफल नहुने किन्तु त्यसमा छिमेकी भारतको पनि सहभागिता हुनुपर्नेमा पौडेलले जिकिर गरेका छन् । “भूटानको परराष्ट्र नीति, सुरक्षा र विकासमा समेत महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दैआएको र शरणार्थी समस्याबारे सुरूदेखि नै मौन रहने गरेको छिमेकी मुलुक भारतको सहभागिता बिना यस मुद्दाले निकासा नपाउने विगतका घटनाक्रमले पनि स्पष्ट निर्देशित गरिसकेको छ “, अपिलमा भनिएको छ |

अपिल यहाँ डाउनलोड गर्नुहोस्

उक्त ज्ञापन पत्रमा भूटानी शरणार्थी समस्याको दीर्घकालीन समाधानकालागि एउटा स्थायी कार्यदलको गठन, दर्ता छुटेका, परिचयपत्र नपाएका, राहत वञ्चित र मिश्रित विवाह गरेका शरणार्थीहरूको यथाशीघ्र छानबीन गरी अन्य शरणार्थीसरह मान्यता दिन आग्रह, भूटानी शरणार्थी समस्या यथाशीघ समाधानका लागि भारतसहित बहुपक्षीय वार्ता आरम्भ गर्न आग्रह र भूटानको राजनीतिक समस्या समाधान नभएसम्म या शरणार्थी स्वदेश फिर्तीको वातावरण नबन्दासम्म शरणार्थी भूटानी राजनीतिकर्मी, दलका नेता र मानवअधिकारकर्मीलाई राजनीतिक शरणको व्यवस्था गर्न आग्रह गरिएको जस्ता मूख्य विषयहरु छन् ।

स्वेतपत्र महाकाव्यः एक विवेचना (भाग २)

2011-12-11T06:08:00.000-08:00

विषय प्रवेषः

पहिलो कविता संग्रह श्रद्धाञ्जली (२०५४), दोश्रो हार्वर्डको चौतारीमा (२०६३), रश्मि (खण्डकाव्यः २०५६), योद्धा (काव्यः २०६०) पछि प्रस्तुत स्वेतपत्र (महाकाव्यः २०६७) गरी पाँचौं कृति महाकाव्यका रुपमा पस्किनु हुने खेमनाथ दाहाल–विं.सं २००९, तेह्रथुम, (लाब्री) मा पिता स्व.पं.ज्यो सोमनाथ र माता जानुकादेवी दाहाल कोखबाट जन्मनु भएको रहेछ ।

आफूमा चेतना आएदेखि नै देशको माटोमा अन्याय, अत्याचार, कुसंस्कार, भेदभाव आदिमा आफ्नो स्वतन्त्र अभियानको कलात्मक प्रस्तुती प्रष्टरूपमा खुलेर गर्ने कविको सबल पक्ष र चरित्र हो । कविका कलमबाट जन्मलाई निम्नप्रकार प्रस्तुत गरिएको छ ।

‘जन्मनै नदिऔं हामी नवलेण्डुप कोखमा

नदिऔं छिर्न द्रोहीको आत्मा स्वच्छ हिमालमा

फुकौं बिगुल हामी लौ स्वत्वमाथि चियाउने

दुष्ट पापीहरुलाई छिया–छिया बनाउने’ (पृष्ठ २३४- २६ )

जन्मको अर्को जिम्मेवारी पक्ष देश निमार्णमा घातप्रतिघात गर्ने द्रोहीलाई र्वतमानमा निर्मित स्वाभिमान र स्वतन्त्रताको बिगुल फुकी कोखभित्रै सूलीमा चठाउनुपर्छ महान् आमाले । आमाको स्याहार-सुशार,लालनपोषण, भेष-भाषा एक हुन्छ । मानवीय प्रवृत्तिलाई दुष्ट-पापी योजनामा परिर्वतन गर्ने सन्तानको घिनलाग्दो खेलले आज देश र दूरदेशमा रहेका नेपालीहरुको योजना, लक्ष, अनुसाशनलाई अन्धकारमय बनाइदिएको छ । त्यहि अन्धकारमय जीवनमा आफ्नो सुनिश्चित भविष्य खोज्न कवि नौलो क्रान्तिको “स्वेतपत्र” मार्फत खुला मैदानमा गाउँ, शहर र हिमाली राज्यबाट जनतालाई सशक्त रूपमा बुलन्द आवाज निकाल्न आह्वान गर्नुहुन्छ ।

‘मशाल जब सल्कन्छ झन्डा बोकेर स्वत्वको

कदापि रोक्न सक्तैन शक्तिले पनि दैवको

जनता शक्ति हो मान प्रलय छालको सरि

जस्तै शक्तिहरु ढल्छन् वशमा त्यसको परी’-(सर्ग एक – ३५)

देशमा विभिन्न नाउँमा जबर्जस्त लुटपाट, हिमाली दिदी-बहिनीहरुमाथि चरम यातना भएको बेला कवि शासकलाई वा राजाहरुलाई “स्वेतपत्र” मार्फत हरेक सन्धिको खारेजी, त्यसमा दशगजाको संरक्षणमा अहोरात्र लाग्नुपर्ने, पौराणिक कथालाई उपमाको रूपमा प्रस्तुत गर्दै, निरन्तर जीवित राखेमा जनताले ग्रन्थमा गीत गाउने देश र जनतामाथि विश्वाश नगरेमा अस्तित्व लोप भइजानेमा औलो उठाउनु हुन्छ । हिमाली राज्यबाट विभेदकारी नीतिबाट सर्वश्व गुमाई विस्थापित भएका माईली (सिक्किम) र कान्छी (भूटान) बहिनीहरुप्रति आफ्नो भयभित घटना लुकाउँदै शान्त र शालीन हुँदै ठुली दिदी (नेपाल) भन्नुहुन्छ देश र दुरदेशबीच भएका सन्धिका कथा ।

‘हाम्रो हो एउटै मूल हाम्रा बाबु हिमालय’

(सर्ग दुइः २,११, सर्ग तिनः५, सर्ग चारः२८, सर्ग चारः१, सर्ग

६-४१, सर्ग दशः२८)

‘राजा र जनता मिल्दा विग्रह हुन्न राजमा’

(सर्ग सातः१०–६१सम्म,सर्ग बाह्रः९८)

‘जो मरे पनि मेरै हुन प्रिय सन्तान आखिर’

(सर्ग पाँचः७,२७, सर्ग एघारः१२)

प्रकृतिमा अनेकता होला तर सारांशमा प्रकृति एउटै छ ब्रह्माण्डमा त्यस्तै कवि दाहालको प्रस्तुति, दृष्टिकोण फरक देखिएला तर, समस्त भाव अडेको छ राष्ट्र अनि राष्ट्रियतामा । कवि “म” पात्र भएर परिवारिक सदस्यका रुपमा सिकिम, दार्जीलिङ, भूटानका कुनाकाप्चा हुँदै बेलायत देखि काश्मीर अनि चाइनासम्म पुगी त्यहाँ भएका नकारात्मक चलखेललाई नाटकीयरूपमा दिदी-बहिनीलाई मूलपात्रको रुपमा अघि बढाई उनीहरुको पीडा, भयलाई आफूसँग हरेक प्रमाण बनार्ई विश्व अदालतको कठघराबाट “श्वेतपत्र”मा शान्त, सदभावका साथ लेखिएको ऐतिहासिक एजेण्डामार्फत तीन दिदी बहिनीको आपस्तमा भाइचारा सम्बन्धलाई नजिक र गाढा बनाउने घोषणाका साथ आवाज बुलन्द गर्नुहुन्छ ।

(क) सिक्किम छिट्टै सार्वभौम-स्वतन्त्र हुनुपर्छ । नेपाल र भूटान पनि आफ्ना स्वत्वको अडानमा बस्नुपर्छ ।

(ख) सुगौली सन्धि पूर्वको नेपालको सबै भूमि र भूटानको कुचविहारसम्मको क्षेत्र फिर्ता हुनुपर्छ ।

(ग) यथाशक्य संघराज्य बनाएर त्यसमा नेपाल, सिक्किम, भूटान, गोर्खाल्यान्ड र लद्दाख सामेल भई नयाँ हिमाली गणतन्त्रको स्थापना हुनुपर्छ ।

(घ) अब परतन्त्रमुखी बन्न हुँदैन आफ्नै बल, औकात र साधनले देश विकास गर्नुपर्छ ।

(ङ) सारा शरणार्थीहरु सम्मानसाथ स्वदेश भूटानमा फर्कन पाउनुपर्छ ।

(च) “रअ” को चलखेल बन्द हुनुपर्छ ।

(छ) शान्ति क्षेत्रको घोषणा र असमान सन्धि खारेजी हुनुपर्छ ।

आज विश्वभरि विभिन्न माध्यममार्फत प्रचारप्रसार भइरहेका एजेण्डा पनि यिनै हुन् । गोर्खाल्याण्डका सुवास घिसिङ, विमल गुरुङ, सिक्किमका पवन चाम्लिङदेखि भूटानका टेकनाथ रिजाल, बर्माकी आङसान सुकी, पाकिस्तान, रुस, इरान आदिसम्मका नेतृत्वकर्ताहरु अनि महाकाव्यमार्फत दार्जीलिङका महाकवि मोहन दुखुन, भूटानका महाकवि डिल्लीराम आचार्य हुँदै युवा प्रतिनिधि कवि तथा महाकवि खेमनाथ दाहालसम्मले “स्वेतपत्र” महाकाव्यमार्फत स्वतन्त्रता भई एक्काइसौं शताब्दीसम्म खोसिएका पौत्रिक तथा दुर्लभ ऐतिहासिक सम्पत्तिहरु फिर्ता लिने उद्घोषण गर्नुभएको छ ।

‘एक्काइसौं शताब्दीको श्वेतपत्र विरोधको

घोषणा हो सबै हामी हिमाली अधिराज्यको

हुन्छ सिक्किम चाँडै नै स्वतन्त्र सार्वभौमको

भूटान अनि नेपाल हुन्छन् स्वत्व अडानको ।’ ( सर्ग १५- ५)

भूटानी राजतन्त्रले गरेको कठोर दमन, जनतालाई मातृभूमि छाड्न पारिएको विवशतामाथि प्रहार गर्दै कवि नेपाल र विश्वका कुना कुनासम्म पुर्याइएका शरणार्थीलाई आफ्नो अधिकार, शान्ति अथवा क्रान्तिको जुनसुकै मार्गबाट भए पनि पुनः प्राप्त गरी निर्वाध रुपले स्वदेश प्रवेशका लागि भूटान आमाबाट गरिएको आह्वानलाई यसरी व्यक्त गर्नुभएको छः-‘कदापि नबिर्स हे मेरा कर्णधार तिमीहरू

भत्केका घर तिम्रा र निमुखा स्वजनैहरु

हेर्दैछन् पथ तिम्रै त्यो फर्कने छौं भनीकन

क्रान्तिको पुञ्ज बोकेर आउँदै छौं भनीकन ।।’ (पृष्ठ १६७)

आज दक्षिण एशियाका साना राष्ट्रका निम्ति भारतको भूमिका सन्तोषजनक नरहेको कुरा जगजाहेर छ । पाकिस्तान विभाजनदेखि लिएर श्रीलंकाको गृहयुद्ध होस् अथवा भूटानमा जातीय सफाया अभियान, नेपालका आन्तरिक मामलामा अनावश्यक हस्तक्षेप, सिक्किमको अन्यायपूर्ण विलय सबैमा भारतको तानाशाही प्रवृत्तिको नांगो नाचप्रति लक्षित गर्दै कवि लेख्नुहुन्छः-

‘लियो दक्षिणले आमा नीति दुष्ट प्रवृत्तिको

बाली छिमेकमा आगो ताप्छ ज्वाला अशान्तिको

तसर्थ कहिल्यै आमा शान्ति छैन छिमेकमा

बंगलादेश, बर्मा र पाकिस्तान सिलोनमा ।।’ (पृष्ठ १४१)

महाकाव्य “स्वेतपत्र” आफैंमा पनि स्वच्छ अनि ओजपूर्ण भावहरुको परिवारिक नाटकीय वार्तालाप हो । कवि विश्व साम्यवाद हुँदै विस्तारवाद सम्मका गाथाहरुलाई संगालेर नयाँ पुस्ताका युवा जनमानसलाई जागरण गराउँदै साम्राज्यवादको अध्ययनमा अमेरिका प्रवेश हुनुभएको छ ।

सिक्किमलाई भारतमा गाभिएको कुरालाई कतिपय भारतीय विद्वानहरुले नै निन्दनीय कर्म भनेका छन् । सुनन्दादत्त रायले ‘स्म्यास् एण्ड ग्र्याब’ जस्तो कृति जसमा सिक्किमको भारतमा विलयनको वस्तुनिष्ठ तथा सन्तुलित अन्तरकथा लेखेर विश्वसमक्ष राखिसकेका छन् भने स्वेतपत्र महाकाव्यमार्फत कवि खेमनाथ दाहाल पनि सोही अनुरूप गर्नचाहनुहुन्छ । गाभ्न के देश अर्काको सक्छ अर्कै विदेशले,

‘विधेयकहरु ल्याई गाभ्न मिल्छ विधानले,

त्यसै हो, हुन्छ यो मान्य भने के अन्य देशले,

गाभ्यौ भारत भन्दैमा मान्छ भारतवर्षले ।’

यतिमात्र होइन सिक्किम आमाका सन्ततिलाई आफ्नो गुमेको अस्मिता फर्काउन उठ जाग भन्दै उत्साहित पनि गर्दछन् कवि दाहाल ।

‘झुप्पा सुनाखरीका र हिमाली टाकुराहरु

भगवान् बुद्धका आँखा घण्ट मन्दिरकाहरु

तिमीलाई सधैं भन्छन् जाग रे अब सिक्किमे

नहोऊ अब मुर्दाझैं आफ्नो अस्तित्व बिर्सने ।।’ (पृष्ठ १०४)

सुगौली सन्धि वास्तवमा बलका भरमा लादिएको सन्धि हो । यसको नेपालको तर्फबाट अनुमोदन भएकै छैन भन्दै कवि दाहालले यस असमान सन्धिलाई चाँडोभन्दा चाँडो खारेज गर्नुपर्ने कुरामा जोड दिँदै सन्धिको दुर्गन्ध नामक शीर्षकमा यावत् वृत्तान्तको अति मार्मिक तवरबाट उत्खनन गर्नुभएको छ । साथै नेपाली मूलभूमिबाट छुट्याइएका भूभाग र सन्ततिलाई नेपाल आमा र उनका सन्ततिले कदापि भुल्न, त्याग्न सक्तैनन् भन्ने कुरालाई यसरी नेपाल आमाको कथनबाट प्रष्ट पारिएको छ ।

‘सिरमौर म सम्झन्छु गोर्खाल्याण्ड झनै अझ

मबाट दूर पार्नाले टुहुराझैं भए सब

हरिद्वार र अल्मोडा, कुमाउ, देहरादून

गंगा र जमुना सम्झी काट्तैछु तड्पँदै दिन ।।’ (पृष्ट १११)

राष्ट्रिय स्वाभिमानको कुरा, राष्ट्रको अखण्डता, देशप्रेम तथा राष्ट्रवादकै सेरोफेरोबाट ओतप्रोत भई लेखिएका यस कृतिका हरेक श्लोकहरु आफैंमा ओजपूर्ण र उपमेय छन् । सायद यिनै कुरालाई दृष्टिगत गरी स्वेतपत्रको भूमिकामा प्रा. गोपिकृष्ण शर्मा लेख्नुहुन्छ:-

‘समाजबाट विषय लिएर कलात्मक ढंगले काव्यिक रुप दिइएको स्वेतपत्र महाकाव्यमा युगबोधका साथै प्रगति र रुपान्तरणका सन्देशहरु पाइन्छन् । स्वेतपत्रको घोषणाले अब हिँड्ने यात्रा पथको निर्देश गरेको छ । इतिहास र वर्तमानमा वर्णनप्रधान विषय यहाँ आएर काव्यिक बनेका छन् र साहित्यिक मूल्यवत्ता कायम गरेका छन् ।’

इर्ष्यालाग्दो कृति स्वेतपत्र भन्दै भूटानी मानवाधिकारवादी नेता टेकनाथ रिजाल यस कृतिको भूमिकामा लेख्नुहुन्छः-

‘नेपाली मूलको भएर हामीले संसारका जुनसुकै कुनामा रहे पनि आफ्नो जाति, धर्म र संस्कृतिको बचावटका लागि गरेका संघर्षको कथा हो यो महाकाव्य । कवि दाहालबाट अझ महत्वपूर्ण कृतिहरुको अपेक्षा गर्दै शुभकामना ।’

‘नेपालको सबै भूमि सुगौली सन्धि पूर्वको

भूटानको सबै भाग कुचविहारसम्मको

मुक्तिको चाहना गर्दै बाँचेका सिक्किमे प्रति

बनौं उत्तरदायी र लियौं यौटा नयाँ गति ।।’ (पृष्ट २३०)

स्वेतपत्रको मूल आह्वान के हो भने ठूला देशले ससाना देशलाई हेलाँहोचो गर्छन् भने नौलो क्रान्तिको बिगुल फुक्न पछिपर्नु हुँदैन । आजसम्म जति जति अन्याय, अत्याचार सहयौं, त्यसलाई पर्दाफास गर्नका लागि कतै कसैको आड-भरोसा नलिएर असमान सन्धिको खारेजीमा एउटै भएर स्वतन्त्रता, सार्वभौम देशको लागि एउटै आवाजमा सबै देशबासी लडौं अनि परिआएमा प्रतिकार गरौं ।

‘सार्वभौम लुटी कोही बन्न खोज्छ महान् भने

अन्यायी रुपमा कोही हेप्न खोज्छ यदा भने

प्रतिकार गरौं हामी भई समान एउटै

गरौं विरोध, विद्रोह साना देशहरु सबै…’ (सर्ग १५- ६)

एकलाई पर्दा अर्को कम्बरमा हात राखी हेर्ने दिन गएको समेत चेतावनी दिँदै कवि उर्जाशील युवाका प्रतिनिधि पात्र भएर युगीन सन्धि या आन्दोलनदेखि सन्धि प्रकरणसम्मका साझा सवाललाई विशाल रंगमञ्चमा उभिएर उद्ंघोषण गर्दै सशक्त अभियानमा घरदेश र दूरदेशका भयभीत नेपालीभाषीलाई एकै सन्तान हौं भन्ने मनोभावनाका साथ एकताबद्ध साथसाथ हात उठाउन अपील गर्दै हुनुहुन्छ श्वेतपत्रमार्फत ।

‘हौं एकै बाबुका छोरी मात्र नाम अनेकन

एउटै रक्त हो हाम्रो मात्र क्षेत्र विभाजन’ (सर्ग पन्ध्रः ११)

कविले अत्यन्त मार्मिक हुँदै विश्व इतिहासलाई मसिनोसँग केलाउँदै विभिन्न सान्धिमार्फत देश र जनतामाथि भएको र भइआएको चरम यातनाको दृष्य खुल्लारुपमा देखाइदिनुभएको छ । कहिले विश्वको क्रान्ति देखाएर त कहिले घरदेशमाथि छिमेकी देशले गरेको बलात्कार, राजमोहमा बसिखानेलाई कविले अगाड़िबाट ऐन देखाई भूल सुधार्न मैका दिनुभएको छ । सुधार नभएमा आन्दोलनको स्वरुप परिवर्तन हुने कविको घोषणा छ । त्यसर्थ, कवि खेमनाथ दाहालले “श्वेतपत्र” मार्फत समाज परिवर्तनमा धेरै गोरेंटोहरु पहिल्याउनु भएको छ । समाजभित्रका सामाजिक कलंक, कुसंस्कार, रीतिरिवाज, भेषभुषा हुँदै पञ्चायतसाशन प्रणालीले अंगिकार गरेका कैयौं विकृतिको पनि कविले विरोध जनाउनु भएको छ । त्यसै गरी छिमेकी राष्ट्रहरु सिक्किम, भूटान, बर्मा आदिका नेपालीभाषीमाथि भइआएका हिंसाहरुको उन्लेख गर्नुभएको छ । त्यसमा हुन सक्नेसम्मका समस्या समाधानको पाटो पनि कविज्यूले श्वेतपत्रमार्फत नेता-कर्ताहरुलाई कति नहिच्किचाई सम्झाउनु भएको छ ।

अन्त्यमा, एउटा सामामन्य परिवारभित्रको वार्तालापलाई कविले पुनर्मिलनपश्चात देश–देशबीचमा ठूला देशले गरिआएका असमान सन्धिहरुको खारेजी, विस्थापनलाई पुनर्स्थापन, हिंसाको लहरलाई परिवर्तन गरी शान्तिपूर्ण, गणतन्त्रात्मक देश घोषणा हुनुपर्ने, महिला दिदी-बहिनीमाथि भइआएका ठूल्ठूला हिंसा प्रकरणहरु भनेको आफ्नी जन्मदातृ-जननीको कोख रित्याउनु हो भन्दै कवि हिंसारहित राष्ट्रको निर्माणमा विश्वपरिक्रमा गरी जनचेतना फैलाइरहनु भएको छ ।

स्वेतपत्र महाकाव्यभित्र देशप्रेम र असमान सन्धिहरूको ऐतिहासिक रहस्य

इतिहास कसैको लागि सानो-ठूलो हुँदैन । इतिहासले सबै यथार्थताको अभिव्यक्ति गरेको हुन्छ चाहे त्यो पौरणिक कालदेखि युगिन घडीसम्मको किन नहोस । इतिहास जनजनले सोधी, खोजीरहने मूल संविधान हो । ज्ञातअज्ञात शहीदहरुले बगाएको रगत पसिनालाई सलाम चढ़ाउनु हाम्रो कर्तब्य र अनुसाशन हो । तसर्थ, त्यही पहिचानबाट हामी सबैको परिचय विश्वसामु खुलिरहेको छ र सम्मान पनि गरिरहेका छन् ‘जय गोरखाली’ भनेर । हाम्रो वीरताको गाथा विश्वका हरेक कुना कुनामा बुलन्द भई हरेक प्रतिकारमा उठ्ने वीरहरूलाई खुकुरीले इन्साफ दिलाइदिएको छ ।

एक्काइसौं शताब्दीसम्म आइपुग्दा इतिहासमा नेपालीभाषी गोर्खालीहरु कहाँ कहाँ किन चुक्नु पर्यो अनि कुन आधारमा स्वाभिमानको लड़ाइँमा अहोरात्र मेहनत गरिरहेका छन् भन्ने विषयमा ऐतिहासिक कालखण्ड अध्यन गरी नौलो क्रान्तिका लागि थप उर्जाको श्रोतको रूपमा अघि सारिएको दस्तावेज हो कवि दाहालद्वारा लिखित श्वेतपत्र महाकाव्य ।

बाँकी भाग अर्को अंकमा

स्वेतपत्र महाकाव्यः एक विवेचना (भाग १)

2011-12-11T06:06:00.000-08:00

अर्जुन प्रधान

मिनिसोटा, अमेरिका

दक्षिण एशियाली राजनीतिलाई मात्र मूल विषयवस्तु बनाएर काव्यिक छटा निर्माण गर्ने नेपाली साहित्यकारहरूमध्ये यस पंक्तिकारलाई ज्ञान भएसम्म ‘स्वेतपत्र’ महाकाव्यका स्रष्टा खेमनाथ दाहाल नै सम्भवतः प्रथम हुनुपर्छ । स्वेतपत्र महाकाव्यका विभिन्न अंशहरूमा समेटिएको कवि दाहालको मूल भावना अनुसार इतिहास कदापि मर्दैन, बरु युगौं युगपर्यन्त ज्ञान र प्रेरणाको श्रोत भएर परिवर्तनको संवाहक भइरहन्छ । अतीतलाई वर्तमानसँग तादात्म्य गराउँदछ र पुनः दोहोरयाउँदछ समाजलाई अग्रगमनतर्फ र लोकप्रिय भएर हङ्गामा मचाइरहन्छ पटकपटक । राष्ट्र, राष्ट्रियता र आफ्नो स्वभिमानको खोजीमा लड़ेका, मरेका ज्ञात-अज्ञात शहीद पुर्खाहरुका पौरखी पद-चिन्हहरुलाई, सदा सर्वदा पछ्याउँदछ नयाँ पुस्ताले र विशाल धर्तीलाई इतिहासको पुस्तकका रूपमा अध्ययन गरी परिवर्तनशील पाइला चाल्छ कतै क्रान्तिका रुपमा र कतै महान् परिवर्तनका रुपमा जसको फलस्वरुप ढल्दछन् साम्राज्यवादीका साम्राज्यहरु र सामन्तवादीका महलहरु ! हालै प्रकाशित ‘स्वेत पत्र’ नामक महाकाव्यका सर्जक खेमनाथ दाहालको भनाइ हो यो । महाकाव्यकार वा कवि दाहालका अनुसार हुन त इतिहासभित्र पनि देखाउने र चबाउने हात्तीका दाँतझैं दुईटा पक्षहरु हुन्छन् एउटै कथाभित्र ।

स्वेतपत्रमार्फत कवि दाहालको विचार प्रस्फुटन भएको छः-राज्य एकीकरणको बेला नेपालले टिस्टादेखि कांगड़ासम्म आर्जेको, सिक्किमले दार्जीलिङदेखि पूर्णियासम्म आर्जेको भूभागलाई ब्रिटिश साम्राज्यवादले मेची-महाकालीभित्र संकुचन गरी नेपाललाई अपांग बनाई अझ पूर्वदेखि पश्चिमसम्मका धेरै ठाउँ-ठाउँमा शक्तिको आडमा दशगजा कायम गरेर साम्राज्यवादको नांगो नाच देखाउँदै अन्ततः भारतीय विस्तारवादको पोल्टोमा बुझाएको कटु यथार्थता छ भने भूटानले सिमाना मिचाउँदै कहिले भारत त कहिले चिनलाई अनि कहिले बंगलादेशसित विभिन्न दस्तावेजमा हस्ताक्षर गरी आफू दासताको सुलिमा रहँदै अरुलाई विकासमा पु¥याएको र हुँदाहुँदा सिक्किमले अस्मितासमेत बली चढ़ाउनु परेको इतिहासलाई भावी पिढ़ीले अवश्य मनन् गर्नेछ र शक्ति सञ्चय गर्ने छ आफ्नो मुक्तिका लागि भन्ने अपेक्षा गर्नु अवश्य नै अपराध नहोला ।

महाकाव्यमार्फत कवि दाहाल भन्नुहुन्छः-

दशगजाको रक्षा खातिर देश–जनताको सुनिश्चित भविष्यको निम्ति साना-ठूला देशहरुले विभिन्न पहल गर्दै ठूल–ठूला युद्धसमेत लड़्नुपरेको भयावह परिस्थिति र अहितकर सन्धि-सम्झौतामा हस्ताक्षर गर्नुपरेका प्रकरणहरुमा लुकाइएका बुँदाहरुलाई २१औं शताब्दी पुस्ताका युवाहरुले आफ्नो ठाँउबाट वकालतको विषयमा अभ्यास गरी जनताको साहस बटुलेका छन् र निरन्तरताको अभियानमा छन् ।

काँचो–आलो रगतद्वारा लेखिएका नेपाल-बेलायतबीचको सुगौली सन्धि, ब्रिटिस एङ्गलो वार, तितालिया सन्धि, टी इस्टेट सन्धि, दार्जीलिङ एकीकरणको सन्धिदेखि गोर्खाल्याण्ड आन्दोलनमाथि दबाउने नियतले गरिएका सन्धिरूपी प्रपञ्चहरु, सिक्किममाथिको असंवैधानिक ठाड़ो हस्तक्षेपको प्रकरणबाट निस्केको विकल्पको सन्धि आदि असमान सन्धिहरु २१औं शब्तादीसम्म आइपुग्दा पनि छलकपटबाट अद्यावधिक गर्न खोज्नुले नवसाम्राज्यवादले विस्तारवादको बुई चढ़ेर दक्षिण एशियाका शान्तिप्रिय राष्ट्रहरुलाई क्रान्तिका बिरुवा सिंचन गर्न बाध्य बनाइरहेको कटु सत्य सबैले स्वीकार्नु आजको यथार्थता हो भन्नमा अत्युक्ति नहोला ।

वीर गोर्खालीहरुको वीरतालाई नै सिँढ़ीको रूपमा प्रयोग गरी विश्वसामु खुल्ला हात हल्लाउने नवसाम्राज्यवादी, विस्तारवादी राज्य समाजवादको मखुण्डो लगाएर आज हाम्रोसामु देखापरिरहेको छ । गोर्खालीहरुको अधिकारप्राप्तिको आवाजलाई बुलन्द हुनबाट रोकेर पुन १९१४ देखि १९५० सम्मको इतिहासका पाना पल्टाउन बाध्य पारिरहेको छ । वर्तमानलाई आफ्ना अनुकुल बनाउन जस्तोसुकै निर्लज्जता प्रदर्शन गर्न नहिच्किचाउने यसको ज्वलन्त उदाहरण भूटानी शरणार्थी समस्याको अघोषित जन्मदाता हुनु र आफ्नी रखौटी (भूटानी दरवार)-ले भूटानी आमाका सन्तानहरुलाई दिएको यातनाप्रति सहानुभूतिका एक शव्दसम्म नबोल्नु र उल्टै कम्बल ओडेर घिउ खाने प्रवृत्ति देखाउनु हुन् भन्दा केही अति सयोत्ति नहोला ।

अन्याय, अत्याचारपछि जबरजस्ती लादिएका दस्तावेजहरु खारेज गर्नुको साटो उल्टै कला, साहित्य, संस्कृति प्रबर्द्धनको नाममा हिमाली राज्यहरुबीच आफ्ना शकुनी राजदूत पठाएर षड्यन्त्रको खेल खेली भाइचारा सम्बन्धमाथि घातप्रतिघात गरी राष्ट्रको स्वाभिमान लुटेको हामीले कहिले कालो झण्डाले त कहिले रङ्गिन झण्डा उठाएर अनवरत रूपमा विरोध गरिरहेका छौं । देशको अस्मिता जोगाउन प्राकृतिक श्रोत, दशगजामा अतिक्रमण गर्ने विश्वासघातिमाथि छापामार युद्ध पटक-पटक नलडेको होइन नेपाल, भूटान, सिक्किम–दार्जीलिङका गोर्खालीहरुले तर विजय हातमा पर्नुभन्दा अगावै कुर्सीमोहका गोर्खाली नेतृत्वलाई अदृश्य खुनी पञ्जाहरु आइपुग्छन् संरक्षण दिन र आवाजविहीन बनाई पिञ्जडामा थुनिदिन्छन् गोर्खालीहरुको भविष्य । आज धेरैलाई गुण्डाराज अन्त्य गरी भयरहित देशको रणनीति बनाउनुपर्ने वाध्यताको समयमा पैसामा रचेको खेलले देशका कति नाइकेहरु खलनायकको इसारामा नाची देशबासीलाई विस्थापित गर्दैछन् र कति गरें भनेर दुस्वप्नमा रमाइरहेका छन् । तिनै राजनैतिक चलखेलका पञ्जामा कसिएका सन्धिहरुका कारण नेपालीभाषीहरू भूटानबाट, सिक्किमबाट, बर्माबाट, भारतलगायत नेपालका ठाउँ-ठाउँका दशगजा मिचिएपछि शरणार्थी अवस्थामा शरण खोजिरहेका छन् भन्दा फरक नपर्ला ।

आज तिनलाई पहाड बनाएर घरभित्रका सामान्य मनोमालिन्यलाई युद्धाभ्यासको हल्लाको रूप दिँदै आफ्नै दिदी-बहिनीबीच लड़ाईं गराएर बेमेललाई फाइदाको खेतीझैं आफ्नो सफलताको उब्जनी सम्झी मालिक भई घरदेश र परदेशका नागरिकलाई दासीतुल्य बनाउन प्रयत्नरत विशाल राज्यलाई चेतावनीका साथ सचेत गराउँदै आफ्ना यस्ता घृणित कुकृत्यबाट कति पनि विचलित नभएको सन्देश दिँदै सकुनीलाई वेनकाब पार्दै मैदानमा उतारी सामाजिक, आर्थिक, धार्मिक, सबै परिवेशलाई समेटेर भू–खण्ड बीचका रेखीहरुमा सिर्जनात्मक शैलीमा एक्काइशौं शब्तादीका महाकवि खेमनाथ दाहालले “स्वेतपत्र” महाकाव्यमा ऐतिहासिक पृष्ठभूमिलाई सकारात्मक रुपमा रेखी बाँधी सबैको मन-मुटुलाई दरो पार्न आग्रह गर्दै चेतावनीसमेत दिनुभएको छ ।

इतिहासले हामी सबैको यथार्थ अभिलेख राख्दछ, चाहे हारमा होस् या जीतमा । गोर्खालीहरुको वीरता युगीन घडीसम्म जीबित रहिरहेको छ, रहिरहनेछ किनकि गोर्खा अविजीत छ, गोर्खाली वीरताको प्रतीक छ । तसर्थ, हामी बाँचेको बाटो आज कता हो, कस्को हो भन्ने, सोच्ने दिन कम्तिमा पनि दिनको विहान र बेलुकाको समय आएकोमा कवि दाहाल “स्वेतपत्र” महाकाब्यमार्फत मञ्चमा उदाउनु भएको छ जोश, जाँगरका साथ, इतिहासको सकारात्मक गोरेंटो देखाउनका लागि ।

महाकाव्यमा समाजशास्त्रको विषयमा नेपाल (ठुली दिदी), सिक्किम (माइली) र भूटान(कान्छी) भित्र भईआएका आन्तरिक समस्या, छिमेकीको लुछाचुँडी आदिलाई राम्रोसँग केलाई विश्वका सघं-संस्था, मानव अधिकारका ठूला– ठूला कुरा गर्ने संस्था र राष्ट्रहरुलाई फेरि एकचोटि उनका गलत व्यवहारप्रति औंला ठड़्याएर उनीहरुले गरेका पूर्व गलत निर्णयलाई सही निर्णयमा रूपान्तरण गर्न प्रस्थानविन्दु बनाइदिनु भएको छ कवि दाहालले ।

“स्वेतपत्र” महाकाव्य एक हजार एक सय ११ कवितागुच्छामा पुरै परिवारिक संवादका साथ नाटकीयरुपमा नेपाल, भूटान र सिक्किमका कथाव्यगाथाहरूलाई मूलभुत रुपमा रोचकताका साथ अघि बडाई निरंकुशता, विस्तारवाद, साम्राज्यवाद र औपनिवेशिकताको अघि नेपाली स्वाभिमानलाई उच्च राखी भाइचारा सम्बन्धलाई कायम राख्नुपर्छ भने घोषणाका साथ महाकाव्य पन्ध्र सर्गसम्म अनुष्टुप छन्दमा रचिएको छ ।

बाँकी भाग अर्को अंकमा

The Way to United

2011-12-10T18:15:00.001-08:00

arjunjourno@gmail.com

Bhutan is landlocked country in south Asia. It is ruled by king Jigme Singye Wangchuck. Before the 1900's to until today,there is a great conflict on religious believe, Democracy, and about the ethnic cleansing.

The history of king wangchuck won the all supreme power by using diplomatic policies to military leaderShabdrung Ngawang Namgyal, who fled religious persecution in Tibet and cultivated a separate Bhutanese identity. On the period of shabdrung Ngawang Namgyal had made the agreement paper with Nepalese king Ram Sha on 1624 B.S. For 16 more people with full of talent of construction like temple styles, construct the building, Road, and Big-Big Palaces and give the name and fame as Bhutan.

From there, Nepali speaking people immigrant in southern part of Bhutan and they called as Lhotshampas. They all follow the rule and regulation of country. But Lhotshampa people didn't like the Religion like who ate animals meet, in every time man and women did not like to ware gho- kira national dress. After a years government Representative forced us to ate ox meet and ware national dress in an all position, and sent Nepali women for government solider to sleep. But Lhotshampas arise the voice against the violence, then after soldiers broke out and fired all Nepali people believes like temples, school, and Nepali Books and imprisoned man and raped women in village.

That is the miserable life in Bhutanese village. People are on force to see when army rape their mother, sister and punished their father and brother. Many of Nepali speaking Bhutanese died and force to leave the country on the name of anti-government. By the way, Democracy lover leader arise the voice to international about to protect the human rights of country Bhutan. The government change the policies and made census agenda like people who had citizens, house tax, land tax, animal tax and so on before 1985. they had all but also government Representative shows the gun towards people to be lied on matter, and they categorized us on F7 (F1-F7). And gave some travel amount by snapped happiness mood family photos with full signature in paper. There is written “ I am leaving this country and I get my labor wages as per the agreement before.”

king advisory/ Nepali speaking leader Tak Nath Rizal uplift the voice against that but he was arrested and imprisoned in jail on1989 on the issues of Nepali people did not obey the rules, and other political issues which works full rights of Democracy.

Rizal and other Nepali speaking leaders are evicted and out from the country. In search of them, soldiers ruled the village by their gun and did what they like again. Then, after people are in force to left country since 1990.

Around one lakhs more Bhutanese left the country on midnight for to protect self life. But there is a tragedy on the ways. My mother cried a lot and carried us. She is also touchier on the cases of Army husband. My father works for to protect the country but being a Nepali he is also in high rank. In force of other soldiers my father also left the jobs and punished a lot. Now also he had many wound on his body. In search of my father soldiers punished and harassed my mum too. my mother search father in an any position but she did not got him. With full of tear she left the country like same others Nepali speaking.

After a long walked my family and others people reached on Indian broader with tried mood. We saw first time motor engine car and big building too. We felt amazed and forget some times suffer of hunger. My mum and others search basic needs for us to but Indian soldiers guides us and took over on big truck together in force. We cried a lot of that action of Indian soldiers.The lines of truck and weeping of people heads through truck seems interesting to us. we played Tate games and looked out the passed of environment. But my mum did not ate and slept on the way, she had a full of tear on her eyes. After ten hours, we reached on Nepal Border Machi . Indian Army threw us in-front of cause-way. We had no any hopes, planning and future from there. We passed a week in there. After, government of Nepal listen our language and took over and entry the date and name of asylum seeker on 1991.

With the great support Nepal government, UNHCR, Caritas Nepal, AMDA Hospital, Red cross Lutheran world Federation , and public figure protect us. The supervision of Nepal government all INGOs and NGOs settle us in Refugee camps that is in eastern part of Nepal. We got basic need like ration, health facilities, education and so on. We passed 18 years as miserable life and mixed up planning life on bamboo and thatch hut in seven camps. In between our leader and people focused on return home but did not succeed. But more people's son and daughter died on that issues. People are tried and steps to 15^th negotiation with three county, Bhutan, India, and Nepal. But they brought out three agenda that is (A) Back to country (B) third country resettlement © local asylum in Nepal. Many political leader 's and Refugee people as well as Bhutanese communist party argue on that agenda. With full protection and security force Immigration office for refugee(IOM) started their works on 2007 to until today.

We are so happy when first called in UNHCR and IOM for third country Interview. But more fair to communist party and stand their feet on agenda( A) people. Slowly- Slowly more Bhutanese Refugee are out form the camps to different seven country for better life. We also step forward and arrived united states of America on 16 august 2010. we are so happy and tried on two long flight from Nepal to Minneapolis airport.

Now, with mum I and my four brothers, sister and sister in-law leaves in two single apartment in Marion St. Roseville, MN 55113,. Minnesota local agency world Relief help us to make social security and necessary document and other basic need, and looked up to 8 months. World relief registered me and my mum in fair view adult learning center and others for different schools. We are getting more education and better life in Minnesota except the jobs opportunity.

राहत पीडित महिलाको आमरण अन्सन

2011-11-17T07:16:00.000-08:00

http://www.bhutannewsservice.com/

पहिचान र सहायताबाट बञ्चित भूटानी शरणार्थी महिलाले झापाको बेलडाँगी शरणार्थी शिबिरमा मंगलबारदेखि माग पुरा नहुञ्जेलसम्म भन्दै आमरण अनसन शुरु गरेका छन् ।

काखको नानी एकैछिन बिसाँउदै बिहान ११ बजे राहत बञ्चित शरणार्थी महिला समुहकी संयोजक दुर्गादेबी बिष्टले पहिचान र सहायता बिना छाप्राभित्र भाकभोकै छट्पटाएर मर्नु भन्दा सहायता अधिकारीहरुका कार्यालय अगाडी माग राखेरै मर्न तयार भएको मन्तब्य दिँदै आमरण अनसन शुरु गर्नुभएको थियो ।

नेपाल मानब अधिकार संगठन दमकका अध्यक्ष देब सुबेदी , शरणार्थी र स्थानियको संयुक्त शान्ति समितीका अध्यक्ष नैनसिंह भण्डारी , भूटानी शरणार्थी प्रतिनिधि स्वदेश फिर्ती समितीका अध्यक्ष डाक्टर भम्पा राई , बेलडाँगी शरणार्थी शिबिर ब्यबस्थापन समितीका सचिब धनबिर सुब्बा , राहत बञ्चित पिडित शरणार्थी समुहका संयोजक नन्दु पौडेल लगायतले आमरण अनसनकारीका मागमा आफ्नो एैक्यबद्धता र साथ रहेको जनाए ।

एउटा अनौपचारिक तथ्यांक अनुसार झापा र मोरङका छ वटै शरणार्थी शिबिरमा तिनहजार सातसय ४९ जना भुटानी पहिचान र सहायताको पर्खाइमा छन् । उनिहरु मध्ये धेरैजसो पुग्दो सहायताको अभाबका कारण कामको खोजिमा शिबिर बाहिर जानु परेकोले शरणार्थी दर्तामा छुटेको बताइएको छ ।

बितेका केहि बर्षदेखि पहिचान र सहायताबाट बञ्चित भूटानी शरणार्थीले आफ्ना माग अघि सार्दै बारम्बार आन्दोलन गरिरहेका भए पनि उनिहरुका माग पुरा भएका छैनन् । मंगलबार आमरण अनसनमा १५ महिला बसेका छन् ।

सुन्दरीसित रेलमा एक रात

2011-11-17T07:14:00.000-08:00

http://bhutaneseliterature.com/

विद्यापति मिश्र

काशीको यात्रा सबैको लागि रमाइलो नै हुन्छ होला । हामी पनि पहिलो पटक हिन्दुहरूको प्रसिद्ध धार्मिक नगरी काँसी पुग्दा एक प्रकारको रमाइलो अनुभूति भयो । प्रतिष्ठित सम्पूर्णानन्द संस्कृत विश्वविद्यालय र काशी हिन्दू विश्वविद्यालय, दर्जर्नौं घाट तथा मन्दिरले युक्त यो भारतीय तीर्थस्थलको यात्रा संभवतः सबैका लागि अविस्मरणीय हुँदो हो । वैँशालु उमेरको काशी यात्रा यसै पनि अनौठो लाग्ने नै भयो अरुले सुन्दा पनि । यात्राको कार्यक्रममा काशीपछि हरिद्वार पनि छ भन्ने सुन्नेहरूले त गेरु रंगको टी–शर्टको पनि अर्थ खोज्नै परेन । यात्राअघि छट्टु पण्डाका कथाहरू दिमागमा घुमिरहेकाले काशी प्रवेशअघि रेलका सहयात्री काशीवासीहरूसँग नचाहेर पनि ती कुरा निस्किहाल्थे ।

ती सबैलाई फिका पारिदियो एक साहसिक र प्यासी (प्यारी भनेको छैन है विचार गर्नू!) सुन्दरीसँगको सहयात्राले । कुराको भेद खोल्नुअघि भनिहालौं– नियमित रेलयात्रीहरूका लागि स्वाभाविक हुन्छ कि कुन्नि तर यदाकदा छुक्छुके रेलमा रमाउन पाउनेका लागि भने अदुभूत र अविस्मरणीय नै हुँदो रहेछ यस्तो रनाहा दिने घटना । शायद, नियमित यात्रीले पनि यस्तो भाग्य बिरलै पाउँदा हुन् । हुनत, त्यो भाग्य हो कि दुर्भाग्य भनेर छुट्याउन त्यति सजिलो भने छैन ।

गरीबरथ एक्स्पेस नामक रेलगाडीमा छिरियो । समय कम भएकाले रेल चढ्नमा अलिक हतार थियो । स्याँ–स्याँ र फ्याँ–फ्याँ गर्दै गरीबरथभित्र छिर्दा हाम्रो क्याबिनमा एउटी सुन्दरी मोबाइलमा कुरा गर्दै थिइन् । हेर्दा २५ वर्षे देखिने सुन्दरीले मोबाइलमा कुरा गरेको शायद उनीबाहेक ‘उस ओर’ मात्रै सुनियो होला किनकि उनको स्वर सारै सानो थियो । उता कुरा गर्दै बेलाबखत उनी हाम्रो अनुहारमा पनि यसो हेर्थिन तर त्यो क्षणिक मात्र ।
गरीबरथबाट हाम्रो यात्रा भारतको धनी शहर अर्थात् राजधानी नयाँ दिल्लीका लागि थियो । हामीभन्दा हतार गर्दै हामीभन्दा पछि एउटा अन्दाजी तीनदशके पनि हाम्रो क्यावीनमा छि¥यो । त्यसले आफ्नो व्याग हामी बसेको सीटमुनि घुसा¥यो अनि भm्यालको नजिकै बसेकी ती अपरिचित सुन्दरी भएको सीटमा अडियो । अब क्यावीनमा जम्मा चार जना भयौँ, आमनेसामने । स्यामसुङको टचप्याड मोबाइल ती सुन्दरी त्यसलाई खेलाउँदै बसिन् । त्यसको रेल गुडेपछि त्यो केटो सिटमुनिको ब्याग रेख्देख गरिदिनु भनेर क्याबिन बाहिर निस्क्यो । ती सुन्दरीले टाउकोको इशाराले मन्जुरी जनाइन् ।

लगभग १५ मिनेटपछि त्यो केटो ओड्ने बर्की र सिरानी लिएर आयो । गरीबरथका यात्रुहरूले बर्की र सिरानी पच्चीस रुपैयाँ तिरेर लिनुपर्ने कुरा त्यो रैथानेलाई पहिलै थाहा रहेछ । त्यो कुरा त्यसले ती सुन्दरीलगागत हामीलाई पनि सुनायो । हामीले खासै वास्ता गरेनौँ तर ती सुन्दरी भने ‘के गरौं–गरांै’ भन्ने स्थितिमा पुगिन् । सुन्दरीको असामन्जसलाई त्यो केटाले तुरुन्तै बुझिदियो र ‘नो प्रोब्लम, आई विल ब्रिङ फर यु टु’ भनेर फेरि सामान लिन गयो र तुरुन्तै लिएर पनि आयो । यो यसको त्यतिबेलासम्मको निःशुल्क सेवा थियो ।

त्यसपछि उनीहरू अलि खुल्न थाले । दुबैले सानो स्वारमा कुरा गरे । मेरो साथी भने एउटा नेपाली उपन्यास पढ्नमा व्यस्त भएकाले म उनीहरूको गतिविधि नजानिँदो गरी नियाल्नमा व्यवस्त रहेँ । करीब एक घण्टापछि ती सुन्दरीले सुतेर आराम गर्न चाहिन् । उनको सिट सबैभन्दा माथीको रहेछ, उनी उक्लिन् । सुन्दरी सुतेपछि एक्लिएको त्यो केटो केही बेर हामीसँग अनाकर्षक विषयमा गफ चुट्ने प्रयत्नमा लाग्यो । तर, धेरै बेर टिकेन । ऊ पनि शयनागारतिरै आकर्षित भयो । उसको सिट भने सुन्दरी र मेरो बीचको बर्थमा रहेछ । तर, उसले सुन्दरीको ठीक मुनि नसुत्ने विकल्प खोज्यो र सुन्दरीको समानान्तरको माथिल्लो सिटमा चढ्यो । अनि, ती दुबै एक–अर्कालाई हेरेर बिस्तारी गफिन थाले । रात छिप्पिँदै जाँदा क्रमशः हामी पनि आ–आफ्नो थान्को मिलाएर सुत्नेतिर लाग्यौँ ।

रेलयात्राको करिब साढे चार घण्टापछि मध्यरातको १२ बजेतिर ब्यूझँदा रेलको छुक्छुकबाहेक अरु आवाज थिएन । सिटनजिकै क्यामरा बाँधेकोले मस्त निन्द्रामा पनि त्यसको सुरक्षाचिन्ताले झस्याङ्–झस्याङ् भइरहन्थे । ब्युँझेलगत्तै क्यामरातिर हेरेँ; ऊ पहिलाकै ठाउँमा रेलको मन्द हल्लाइसँगै निद्रामा झुमेको जुवाडे झैं हल्लिरहेको थियो । त्यसपछि मेरो आँखा माथिको बर्थतिर गएछन् ।

पल्लो क्याबिनको बाहिरपट्टि बलेको बत्तीको मधुरो प्रकाशमा निद्रालु आँखाले देख्छु, एक अनपेक्षित दृश्य । …त्यो केटोको एउटा हात त सुन्दरीको सिटतिर बढेको छ । यस्तो दृश्य नदेखिदिँदा नै सबैको लागि सुखद् हुन्छन् जस्तो लागेर हतार–हतार निदाएको अभिनय गरेँ र उत्तानो परेर लमतन्न रहँदै आँखा चिम्स्याएर चियो कायम राखेँ । लाइभ आकर्षक थियो । मेरो हेराइ ‘ब्लग एङ्गल’ मा परिणत भयो । उता दृश्य चलायमान हुन थाल्यो । बेला–बेला अलिक र कुनै पनि एक नासको गतिहीनता । शायद, दुई समानान्तर बर्थका बीचको दूरीको तुलनामा त्यो केटाको हात अलिक छोटो भएछ, उसले अलि सजिलोका लागि अलिकति शरीरलाई नै सिट बाहिर तानेको थियो ।

एकछिन पछि केटो रातो–पीरो चेहरामा आफ्नो सिटबाट उठ्यो । वरिपरि राम्ररी नियालेर हे¥यो । शायद उसको टाउकोनजिकै बलेको बत्तीदेखि ऊ दिक्दार र आतंकित थियो । यता–उता बत्तीको स्वीच हे¥यो तर देखेन । त्यसपछि ऊ चाल मारेर तल झ¥यो । स्वीच खोज्यो, अझै भेटेन । बल्लतल्ल उसले थाहा पायो, स्वीच त लगत्तै पर्तिरको क्यावीन छेउमा रहेछ । हतार–हतार अर्को क्यावीनमा गएर बत्ती निभायो र पुनः आफ्नो बर्थमा चढ्यो । उसले सबै बत्ती निभाएको ठाने पनि बाहिरबाट आउने सामान्य उज्यालो यसको काबुबाहिर थियो, जसले उसको गतिविधि थाहा पाउन मलाई सेवा गरिरहेकै थियो; म धन्य थिएँ ।

गरीबरथ छुक्छुक् कुदिरहेको थियो । ठाउँ–ठाउँमा आउने जाने स्थानीय स्टेशनहरू उसै गरी आउँथे जान्थे । ऊ माथि चढेको एकछिन हाम्रो क्याबिनमा सन्नाटा छायो । अनि त्यो केटोको अधैर्यले फेरि अशान्ति निम्त्यायो, कम से कम मसहितको मनभित्र । एक हातपछि दुवै हात तन्काएर पनि उसले चित्त बुझाउन सकेको थिएन । फलतः ऊ सिटबाट उठ्यो । सबैतिर फेरि राम्ररी नियाल्यो र एक पटक जुका तन्केजसरी तिनिक्क तन्कियो अनि फुत्त सुन्दरी सुतेको करीब दुई फुटे सिटमा स¥यो । शायद अब ऊ पूरै शरीर तन्काउने तयारीमा थियो । रेलभित्रको वातावरण उस्तै सुन्सान थियो । उनीहरू पनि केही समयसम्म चाल मारेर चुपचाप रहे । उनीहरूको क्याबिनमा कोही ब्यूँझै भए उसको मनको हुन्डरी कस्तो हुँदो हो भन्ने उनीहरूलाई के हेक्का, के मतलब, त्यो सोच्ने के फुर्सद ! शायद, उनीहरूसँग त मनभित्रको अधैर्य औडाहाले पैदा गरेको अदम्य साहस मात्र बाँकी थियो । पल्ला घरे काकाले बुझ्ने भाषामा भन्दा जोशमा होश हराएको थियो ।

त्यसपछि म सुतेको सीधै माथीको फलामे सीट हल्का लच्किन थाल्यो । विस्तारै, गरीबरथको छुक्छुकलाई क्रमशः नजिकको युगल स्वाँस्वाँले पालो दिए जस्तो हुन थाल्यो । सुन्दरीसँगको दमन र प्रतिरोध क्रमशः विष्फोटको उत्कर्षतिर चुलिँदो थियो शायद । आवाजको कथाअनुसार त्यही दृश्यको माग हुन्थ्यो । खेलमैदानका खेलाडी गलेको जस्तो स्याँ–स्याँ सुनिन बढ्दो वेगमा थियो । ब्लग एंगलले भन्यो, क्यामरा झिक्, साइलेन्टमा राखेर फटाफट खिच् । तर, क्यामराको के भर् ! ब्यागको चेन खोल्दा निस्कने आवाजदेखि अन्य तयारीसम्म । एक फ्ल्यास् बल्यो भने त कथाले कुन मोड लिने हो केही थाहा हुन्न ! अर्को उपाय सुझ्यो, आइफोन निकाल्, कैद गर् । यसको आवाज त झन् गोमन साँपको हिसेजभन्दा कम छैन, झन भएन । अन्ततः, निष्कर्ष निस्क्यो, सेटिङ् मिलाउने समय यो होइन, दृश्यको चक्कर छोडिदे, न्यारेशन भन्ने पनि त केही हो नि यार ! मनले मान्यो ।

गाँस छोड्नु, साथ नछोड्नु भन्छन्, यो अद्भूत दृश्यबाट सहयात्री साथीलाई बन्चित गराउन त मिल्दैन, अर्को विवेक बोल्यो । लाग्यो, सुटुक्क बोलाऊँ । तर, ज्ञान बोल्यो, के बोलाउने, उठ्ने र उसले थाहा पाउने प्रक्रिया सहज र सरल छ त? अहँ । त्यसले त बाँकी यात्रालाई नै बोरिङ् बनाइदिन सक्छ । यसमा पनि निष्कर्ष उही निस्क्यो, लाइभ शोको चक्कर छोडिदे, यार न्यारेशन भन्ने चीज पनि त केही हो नि यार ! आफ्नो न्यारेशन क्यापासिटीमा विश्वास गर । दुर्लभताको लाभ लिन खोज्नेले त्याग गर्न पनि त सक्नु पथ्र्यो नि, त्यो उपन्यासको मोह छोडेर बेलैमा सुतेको भए यो लाइभको मजालाई निद्राले लुट्थ्यो र ! हिन्दुस्तान न हो, हिन्दी मन बोल्यो– नसिब अपना अपना !

दृश्यको पुनरावृत्ति भयो । अन्ततः केही बेरको साहसिक र रोमाञ्चक आरोहणपछि केटो सुन्दरीको सिटबाट पूर्ववत् आफ्नो सिटतिर स¥यो । मैले पनि केही समयसम्म सास रोकेर सुनि राखेँ तर अब नयाँ हुन बाँकी केही थिएन । बाँकी थियो भने मेरो भंग भएको निद्रा । निदाउने प्रयास गरेँ तर तुरन्तै के निद्रा पथ्र्यो र ! निदाइरहेका बाँकी निर्दोष अनुहारहरूलाई हेरेँ, ती सपनाको संसारमा मस्त थिए । धेरै बेरपछि म पनि निदाएँछु । बिहान म उठ्दा त्यो मेरो निद्रा खराब गरी दिने त्यो सुन्दरीको सुन्दरे त म व्यूझनुभन्दा पहिला नै बरेलीमा झरिसकेछ । सोचेँ, शायद उसले आज अब बरेलीको त्यो बजारमा कुनै झुम्का गिराउनेवाला छैन । यता, सुन्दरी भने असरल्ल कपाल बर्थबाट बाहिर झारेर पल्टिराखेकी थिइन् । उठेर शौचालयतिर लाग्नु अघि पुलुक्क हेरेँ, उनको मन पनि यो निर्दोष अनुहार जस्तै भइदिएको भए ???

म उठेपछि रातीको घटना साथीलाई सुनाएँ । सुरुमा उनलाई त्यो घटना मेरो मनको बनावटी कथा जस्तो लागेछ शायद । भलाद्मी आवरणकी ती सुन्दरीबाट त्यस्तो काम कसरी हुन सक्यो होला भन्ने भावमा उनले प्रकट गरे । सुन्दरी बिहानको ७ बजेसम्म सिटमा खुट्टा झुण्डाएर बसिरहिन् । त्यहीँ बसेर उनले असरल्ल कपाल सम्याइन् । तलतिर झरेर सिधै शौचालय गइन् । साँझमा देखिएको उनको मुहारको लालित्य बिहान गायब थियो र अलि निराशा पोतिएको स्पष्ट देखिन्थ्यो । विचरीलाई हल्का रुघा पनि लागेछ । निन्द्र कचकल्टिएर होला, दाहिने गालामा डन्डिफोर निस्किएछ । उनी बिहान पनि करिब अढाइ घण्टा हाम्रो अगाडि रहिन् । त्यति बेला मेरो साथीले पनि याद गरेको उसको ओठले सत्य बोलिरहेको थियो । सत्य के थियो भने वनारस जंक्शनबाट रेल चढ्दाका उनका लोभलाग्दा ओठमध्ये माथिल्लो ओठ बिहान घाइते भएको थियो । त्यो देखेर म भने खुसी भएँ किनकि मेरो न्यारेशन मात्र थियो र घटना त सत्य थियो । आखिर न्यारेशन पनि त केही हो नि यार !

पट्यारलाग्दो रेलयात्रालाई सुनौलो पारेका ती वैंशालु युवा जोडीलाई धन्यवाद ! जय भारतीय रेल सेवा !

भूटानी शर्णार्थीहरु नेपालका प्रधानमन्त्रीसँग आशावादी

2011-11-07T10:49:00.001-08:00

http://nepalipost.com
यसै साता माल्दिप्सको राजधानी मालेमा हुन लागेको दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग संगठन सार्क को १७ सम्मेलनका अवसरमा नेपालका तर्फबाट शर्णार्थी समस्या समाधानबारे नेपालका प्रधानमन्त्री बाबुराम भट्टर्राईले प्रयास गर्ने आशा भुटानीहरुले गरेका छन् ।

भूटान पिपुल्स पार्टीकातर्फबाट त्यसका अध्यक्ष बलराम पौडेलद्धारा प्रेसित विज्ञप्तिअनुसार नेपालका प्रधानमन्त्री बाबुराम भट्टर्राईको गत महिना भएको भारत भ्रमणका अवसरमा भूटानी शरणार्थी समस्या समाधान बारे कुरा नभएको भन्दै यो पटक भने यसबारे कुरा हुने आशावादी आफूहरु भएको विज्ञप्तिमा उल्लेख छ ।

विज्ञप्तिमा अगाडि भनिएको छ,
भूटानको आन्तरिक राजनीतिक समस्याद्वारा उत्पन्न शरणार्थी समस्याको समाधानमा सुरूदेखि नै साक्षिका रूपमा रहेको, भूटानको परराष्ट्र नीति, सुरक्षा र विकासमा समेत अहं भुमिका निर्वाह गर्दैआएको भारतको संलग्नता बिना शरणार्थी समस्या समाधान हुन नसक्नेे कुरा विगतमा भूटान र नेपालबीच भएका १५औं चरणसम्मका असफल वार्ताक्रमले स्पष्ट पारिसकेको छ ।

भूटान र नेपालबीचको द्वपक्षीय वार्ताद्वारा समाधानको कुनै मार्ग नखुलेपछि, अन्तर्राष्ट्रिय सक्रियतामा, भूटानीहरूलाई तेस्रो मुलुक पुनर्वासमा जान बाध्य तुल्याइएको छ तापनि अधिकांश भूटानीहरू स-सम्मान स्वदेश फर्कदा मात्र दीर्घकालीन समाधान हुन्छ भन्ने दृढ विश्वाससहित पूर्ण प्रजातन्त्रका लागि संघर्षमा छन् । तेस्रो मुलुक पुनर्बास भूटानी शरणार्थी समस्याको दीर्घकालीन समाधान होइन भन्ने कुरा जग जाहेरै छ ।

भूटान सार्कको संस्थापक सदस्य राष्ट्र हो । तर सन् २००८ मा कथित प्रजातन्त्र मञ्चन भए पनि भूटानी जनता न्युनतम मानवअधिकार अधिकार उपभोग गर्नबाटसमेत वञ्चित छन् । एकाइसौं शताब्दीको तक्निकी युगमा पनि जनता निरंकुश व्यवस्थाको दमनको शिकार भइरहनु र सार्क सदस्य राष्ट्रहरू मुकदर्शक बनिरहने अवस्था रहनु भूटानी जनताको लागि दूर्भाग्य विषय बन्न गएको छ ।

सार्क शिखर सम्मेलनमा क्षेत्रीय हितका कुरा हुने भएपनि द्विपक्षीय समस्या उठान हुन नसक्नु यस क्षेत्रका जनताकै लागि अभिशाप देखा पर्दैआएको छ । यद्यपि, शरणार्थी समस्या नेपालको मात्र नभएर सार्क राष्ट्रहरुकोसमेत समस्या हुन गएकाले र्सार्क क्षेत्रलाई शरणार्थी मुक्त क्षेत्र बनाउनका लागि पनि नेपालले पहल गर्नु पर्ने जरूरी छ । त्यसका लागि भारत सम्मिलित त्रिपक्षीय वार्ता मार्फत भूटानी शरणार्थी समस्या समाधनको मार्ग तयार गर्न नेपाल सरकारसँग हामी पुनः आग्रह गर्दछौं ।

प्रश्नै प्रश्नको उत्तर

2011-09-26T19:51:00.001-07:00

http://bhutaneseliterature.com/
अर्जुन प्रधान
अमेरिका

ऐ पिउने मान्छे, पिएर के हुन्छ ?
आफैंलाई हराइ अरुलाई खोज्छौ किन?
दोबाटो लिएर घुम्ती अनेक रोज्नु किन?
विचित्रको चौबाटोमा चिच्याएर के हुन्छ ?
तिमीसँग रहँदा चौतारी नै आफ्नो हुन्थ्यो
पहाड टेकी आकाशका तारा छुँदासम्म
जुनि जुनिसम्म जिउने लक्ष्य लिइरहन्थ्यौ
तर आज लक्ष्य र पक्ष सबै अरुलाई
प्रश्नै प्रश्नको उत्तरभित्र जिवन खोजिरहेछु
फर्किएर ओइलिन खोज्दासम्म रंग भरिदिने
बोत्तलको पानीले तिम्रो बिम्ब मेटाउन खोज्दैछु
आफैभित्र हराएर नयाँ जिवन खोजिरहेछु
सांसारिक बिचित्रमा माया ममत्ता लुटियो
शुद्ध हृदयले कल्पिएको संसार राप भो
जलाएर अरुलाई घमण्ड धनमा साटियो

म अरु के खोज्नु बैगुनीले गुन नदिएपछि
जीवन सात रंगको फुलबारी रहेछ
माली काली सब आई रोजेर जाने
रोजेर छाडेका सब रहल हुँदोरहेछ
त्यसैले एक्लै दुखमा जीवनजल साटिरहेछु
अब प्रश्नहरुको एउटा प्रश्नभित्र म
जीवन र जगत कुन प्यारो ? भनिरहेछु
बोत्तलको पानी रोकेर सासमा उत्तर-दुबै प्यारो
सास प्यारोमा उडिरह्यो भने शरीर चौतारीमा
मेरो सासलाई वायुमण्डलमा अन्तिम यातना भो
निस्सासिएर बिकल्पको पहल खोजिरहे चारसुर
अन्त्यमा मात्र थाहा भो, यो त कहिले कडा
कहिले नरम कच्चापदार्थको करामत रहेछ !
अब जिउँछु नयाँ जीवन लिएर भन्दै शरीर उठाएँ ।

Quake leaves one dead, four injured

2011-09-20T21:22:00.001-07:00

http://www.bhutannewsservice.com

The powerful earthquake measuring 6.8 on the Richter scale that was centered in Sikkim, India has killed at least one and left four injured in Bhutan.

Latest reports coming in say that a 43-year-old woman was killed in Chhukha while she was fetching water from a river side. Falling boulders hit her and buried her.

: Affected areas.

The four injured were reported in Haa, a northern part of Bhutan. They have been undergoing treatment at the National Referral Hospital in Thimphu. The three women who have been seriously injured were all students of the institute of language and culture studies in Semtokha.

In Paro, the Ta dzong (administrative unit) suffered some structural damage, while some buildings in Phuentsholing town have also cracked from the tremor.

A massive landslide in Phuentsholing buried a Spark car while it was heading towards hospital. The driver managed to escape.

In Dagana, the quake has damaged Phunsum community primary school in Lajab village.

In Samtshe, nearly a dozen houses in three villages were reported damaged. Similarly, in Bara village, some houses were collapsed.

Also in Chhukha, four schools, three Basic Health Units, and three RNR centers have been damaged.

Similarly, Dagana saw damage of two RNR centers, three schools, five village centers and a Basic Health Unit.

The quake’s epicenter was 64km from Gangtok, Sikkim, India that left many people dead, hundreds injured and numerous infrastructures collapsed in eastern part of India, Bhutan and Nepal. The exact data could not be found as the cellular network was severely disrupted.

Meanwhile, the Prime Minister Jigmi Y Thinley on Facebook has urged the people of Bhutan to remain calm as the god would protect them from any further disaster.

पुनर्बासमा पेन्जोर पनि.....

2011-09-19T14:51:00.000-07:00

http://www.bhutannewsservice.com/

डुक नेश्नल काँग्रेस डेमोक्रेटिकाका अध्यक्ष थिन्ले पेन्जोर श्रीमती डिकी योन्जनसहित केही दिन अघि झापाको भद्रपुर विमानस्थलबाट तेस्रो मुलुक पुनर्वासका लागि अमेरिकातर्फ लाग्नु भएको छ ।

पेन्जोर

झापाको बिर्तामोडबाट भुटानी आन्दोलन र मानब अधिकारका पक्षमा वाकलत गर्दै आएका पेन्जोरलाई अन्तराष्ट्रिय आप्रबासी संस्था आइ. ओ. एमले काडमाण्डौस्थित ट्रान्जिट क्याम्पमा राखेको छ भने उनको अमेरिका यात्राबारे जानकारी गोप्य राखिएको छ ।

करिव एक महिनाअघि मात्र सोही पार्टी डुक नेश्नल काँग्रेस डेमोक्रेटिकका प्रवक्ता नारद अधिकार अमेरिकाको न्यू हाँम्सायरमा सपरिवार पुर्नवाश भइसकेका छन् ।

ट्रान्जिट क्याम्पमा रहेका पेन्जोरसंग भुटान समाचार सेवाले सम्पर्क गर्न सकेन ।

पेन्जोर भुटानमा प्रजातन्त्र र मानब अधिकार वहालीको लागि संघर्ष गर्न भनी बनेको एक तीन दलिय गठबन्धनका नेता पनि हुन् । भुटान पिपुल्स पार्टी, भुटान गोर्खा राष्टिय मुक्ति मोर्चा र डुक नेशनल कँग्रेस डेमोक्रेटिकको संयुक्त मोर्चा नेशनल फन्ट फर डेमोक्रेसी एनएफडीले केही वर्षअघि शरणार्थी स्वदेश फिर्तीको लागि लङ मार्च अभियान समेत चलाएको थियो ।

2011-09-18T19:30:00.000-07:00

अर्जुन प्रधान
मिनिसोटा, अमेरिका

http://bhutaneseliterature.com/

१.
हुलविच तिम्ले चुन्यौ ज्यान मेरो
अघिपघि सबतिर खिच्यौ ध्यान मेरो
कस्तो जवानी तलमाथि भइरहने
तिम्ले देखाउदै भन्यौ प्यान मेरो

२.
मनबाट टाढा भएपनि सरल हुनु
मलाइ मन नपराएपनि असल हुनु
कुड्ने–उड्ने रथमा भाव उस्तै हुनुपर्छ
उसमा उसै गरी भविष्य दिने सवल हुनु

३.
हिजो आज दिनरात चाप बडेको छ
रङ्गीन दुनियामा अर्को भाव बडेको छ
के–कस्तो हुने हो ? भविष्य थाहाँ छैन
जोड घटाउसगै भागाको हिसाब बडेको छ

४.

हिजो अस्ती हुलविच मेरो अर्कौ शान थियो
जिवनी लर्कीदाँ मिमिरेको अर्कौ विहान थियो
सकीएछ पसिना देशको मेहनती माटोमा
ह्ड्डि छाला शहीदको अर्कौ चिहान थियो

५.
यो धर्तीमा मेरो अर्कौ शान छ
जेनै भन ,जेनै गर अर्कौ मान छ
त्यसैमा त तिमी र म रमाएका छौ
धनसम्पति भन्दा प्यार अर्कौ जान छ

It's foreign. But it's fun: Refugee family experiences first Minnesota State Fair

2011-09-05T19:28:00.000-07:00

http://www.twincities.com

EDITOR'S NOTE

9-year-old Neeta Chuwan holds on tight while riding a ride at the Minnesota State Fair in Falcon Heights, Minn., on Tuesday, August 30, 2011. (Pioneer Press: Ben Garvin) (Ben Garvin)

The Chuwan family is part of a wave of recent Bhutanese immigrants to the United States, part of an effort by the U.S. government to resettle 60,000 of the estimated 100,000 refugees living in Nepal and India. The Bhutanese government had expelled the ethnic Nepalis from southern Bhutan during a fit of nationalization in 1990. The Pioneer Press connected with the International Institute of Minnesota, a social service agency on Como Avenue across from the Minnesota State Fairgrounds, to take the family to the State Fair for the first time.

Man Chuwan pauses as he passes the GMC car display at Nelson Street and Judson Avenue on the Minnesota State Fairgrounds.

"New models," says Chuwan, 36, who worked as a Toyota mechanic while spending nearly two decades in a refugee camp in Nepal.

Meandering up Judson, the father of two points to the facade of the Village Idiot shop, where dried-grass awnings and skull-topped staffs greet customers.

"Nice decorations."

While in the refugee camp, Chuwan says, he had never heard of Minnesota - let alone its State Fair.

"Only the United States," he says.

So when he and his family - wife Hema, 32; son Nabin, 13; and daughter Niruda, 9 - were resettled in Roseville by the International Institute of Minnesota in mid-August, they had no idea what the Fair was.

The family remembers traveling fairs in Nepal, says Kamala Chuwan, Man's sister, who arrived in Minnesota 14 months ago.

But they only saw

those from the outside.

"They were too expensive to go in," she says. "We could only see the top of the rides" as they swung above the fence line.

On a recent morning, a Pioneer Press reporter and photographer hosted the family at the Fair, in part to welcome them to the state and in part to see the Great Minnesota Get-Together through new eyes.

The lessons?

Minnesota and Nepal might be a world apart, but everybody likes deep-fried cheese. And almost any request can be granted at the Fair.

L L L

In the Agriculture-Horticulture Building, Man pats a 500-pound pumpkin as he tours a room of gargantuan vegetables.

"Very nice," he says.

Nabin pulls out a cellphone and starts snapping pictures.

Man points out a display of Minnesota-grown fruit.

He points to a basket of tiny Reliance peaches.

They grow the same fruit in Nepal, he says.

"Only bigger."

The first Fair food of the day is a glass of apple cider for Kamala and two cider freezes for the kids. Nabin shrugs when asked if he likes the frozen juice.

L L L

The next stop is the Space Tower. At the top of the needle, the family points out the skyline of Minneapolis, downtown St. Paul and the tree-covered rise that marks Roseville. The family leans forward to get a better look. Niruda just stands up.

Back on the ground, the family begins an excited conversation.

"How high was it?" Kamala translates.

Three hundred feet, a ride operator replies.

L L L

They pass the Food Building. They've been at the Fair for about 45 minutes. Are they ready for more food?

Man shakes his head, no.

Unconvinced, the Pioneer Press reporter heads for Sweet Martha's cookie stand. The family passes around a cup of the gooey treats. After having one apiece - and approving of their goodness - Nabin and Niruda say they'd rather have a Dole Whip waffle cone. Pineapple. Kamala gets one, too.

The kids snack on the ice cream en route to the Department of Natural Resources Building but can't finish it. They hand the cones to Hema, who gazes, double-fisted, at mounted deer heads and wildlife dioramas.

L L L

Which animals do the Chuwans want to see first? Horses, cattle or swine?

The crew decides to see the Swine Barn and takes a shortcut - the alley behind the sheep and poultry building. Farmers groom sheep on a back landing as the animals bleat.

"Are they going to butcher them?" Kamala asks.

No, at least not at the Fair.

Entering the Swine Barn, Niruda puts on a pair of pig ears and pinches her nostrils shut - the universal sign for "This stinks."

Man is disappointed - the promised giant boar has already left the Fairgrounds. It's all right - Niruda leads everyone out of the barn after a couple minutes.

L L L

Hema and Kamala talk excitedly and pull out an empty plastic soda bottle as they walk through the Cattle Barn.

Are they thirsty?

No, Kamala says.

"We want urine."

Huh?

Kamala is eight months pregnant, and Hema says the family needs a small amount of urine from a female calf so it can conduct a Hindu baby-naming ritual.

Most of the cows in the barn are too large, they say, so the family heads to the CHS Miracle of Birth Center.

Once inside, they hand the reporter the bottle.

Instead of collecting a sample, the reporter finds a veterinarian and explains the request.

The doctor says the family can't get it at the Fair, but otherwise she doesn't seem fazed.

"I know plenty of places to get urine," she says.

She meets the family and talks to Kamala. They work out an arrangement where the vet will send a small vial of frozen urine from an outstate farm to the family in a couple of weeks.

Hema seems pleased.

L L L

Walking through Carousel Park, the family passes a gaggle of folks sitting on bleachers and watching a soap opera behind the WCCO-TV booth.

They don't linger and instead head to the Cheese-on-a-Stick stand near the Giant Slide.

Kamala, Nabin and Niruda each eat lengths of the battered and deep-fried pepper jack.

Would the kids like to try the slide?

Nabin says nothing, but Niruda shakes her head a vigorous "no."

L L L

While riding the SkyGlider up to Machinery Hill, Niruda spots a bumper boat ride in the Kidway. Once on the ground, she insists on trying it out.

Heading south on Cooper Street, the children pass a corner souvenir stand, laden with inflatable heroes, fur-trimmed hats and stuffed animals on leashes.

Nabin slows down and stares. His parents usher him along.

The family reaches the Kidway as a light rain starts falling. Niruda decides against the boats and opts for a spin on the Beetle Bob's, a raucous ride that spins kids forward and backward in undulating circles as music blares. After a few turns, she smiles.

L L L

What do they want to do next?

"Go home," Kamala says.

Heading south to the Loop Gate on Como, Man hears the 34th Infantry Division "Red Bull" Band playing at the Leinie Lodge bandshell.

The five Chuwans find a dry space under the awning of the beer stand as the band jumps into "Stars and Stripes Forever."

Hema claps in rhythm with the John Philip Sousa march; Man rocks side to side.

Their favorite parts of the Fair?

For Niruda, it was the Kidway.

Hema says, "Everything."

Man sums up the experience: "Was very nice. Good."

John Brewer can be reached at 651-228-2093 .

/केही-रुवाईहरु/

2011-09-04T20:30:00.000-07:00

अर्जुन प्रधान
मिनिसोटा, अमेरिका

http://bhutaneseliterature.com/

१

एउटा देउता नभएर वियोगी भएछु
एकान्तमा साधक भएर योगी भएछु
यस्तै हुन्छ गरिब, दु:खीको प्रेममा भने
हरेक संसारमा रम्ने सहयोगी भएछु

२

म जहाँ छु , जेमा छु राम्रो ठाँउमा छु
सबले भनिआएको सुन्दर गाँउमा छु
एकले अर्कोलाई नचिन्ने कस्तो परिवेश
सबैले प्यारमा बोलाउने काले नाउँमा छु

३

अब कसो गरी जिन्दगीको यात्रा तय भो
उकाली–ओरालीमा पुरान गित दय भो
चल्छ जिन्दगानी उस बेलादेखि यस बेलासम्म
बाटा–घाटामा भेट हुदाँ सबै मिली परिचय भो

४.

खुल्ला सडकबिच मलाई वाह भन्दै गर
भावनाको तस्बिर सजाइ विवाह भन्दै गर
मानब संसारमा धर्म कर्म गर्दै गर्नुपर्छ
अरुले नै लैजाला त्यसमा सेवा भन्दै गर

५.

जीवन जिउन उनले भनिन् आधा–आधा
रत्तिभर चढी उनले भनिन् बाधा–बाधा
जे सुकै होस् मैदानमा पुगेपछि
कृष्ण जीलाई चाहिने प्रेमलिला राधा–राधा

Teej observed in MN

2011-09-02T14:35:00.000-07:00

http://www.bhutannewsservice.com

The Bhutanese Community Organization of Minnesota (BCOM) observed the Haritalika Teej today in Lauradaul City wall amidst a special function .

According to the organizer, the program was attended by more than 150 people. Participants danced to the rhythm of teej songs played on a CD player.

Two Bhutanese women, who posed to camera, smiles while other community folks rocked the floor in MN in background. Photo courtesy/Sila Dahal's facebook page.

One of the board members highlighted on the importance of the cultural and tradition aspect of teej celebration with a view to inform and keep the children and youths in contact with the culture. The community also recognized five high school graduates out of 10 graduates who completed their high school degree this year with khada.

Chairman of the BCOM also congratulated the graduates for their accomplishment and wished them the very best on their future endeavors.

Meanwhile, other founder members and well wishers were remembered and thanked even though they could not make it to the program. The founding members of Nirvana Center, who were present in the meeting: Dr Chabilal Sharma, Mangala Sharma and David Stamp were recognized for their tremendous contribution in bring the organization to the present stage. They were honored with khada.

Finally, the 501(c)3 status of the Nirvana Center was announced by the board members. They also reiterated the promise that they would do whatever was possible in their power to help the community grow as a vibrant community in the area.

Reported by Arjun Pradhan for BNS.

दर्ता नभएको शहीद

2011-08-25T20:03:00.001-07:00

अर्जुन प्रधान
मिनिसोटा, अमेरिका

http://bhutaneseliterature.com

आमाको मुटुमा बज्रपात भो
सन्तती मारिए आँखाको अघिपछि गरी
चित्कार अनौठो हुँदा बलत्कार काखमा
झरिबादल झर्दै अकाश निशासियो रातमा

निश्चल हावा एकान्तमा निर्जन
गाँउका खोला नालाका दृश्य
भेट हुने आशामा निस्किएको छोरो
चट्याङ गर्जिंदा सुनकोश खोलामा भेटियो

बेखबर छोराको खबर सोध्दै जेल हाल्यो
विहोशमा छट्पटाइ पानी माग्दाँ पिसाब दियो
काँचो आलो रगतले भिजेको सिरानीमा
दिदी बहिनीको शरीर चुसिरहेको थियो

मेरी दिदी, बहिनी….आमा भन्दा भन्दै नेल लायो
कसम खुवायो सब भन् भनी, आमो सारिमा बेरि
दूधबाट मुख निकाली किल्किले चुडाइदियो
छट्पटाई लडिरहे लाखौँ सन्तान प्रजातन्त्रको काखमा

माटो बाटो माग्दै निस्केको मसाल जुलुस
गन्तब्यमै पुग्न नपाउँदै धुँवामा निशासियो
प्र.जा.तन्त्र भन्न खोज्दा खोज्दै राउनीङमा सकियो
यत्रतत्र भएको लास भारतमा गाभियो

हे मानब अधिकारवादी हो ! निराङ्गकुशलाई सजाय देऊ
होइन भने नेपालीभाषी भुटानीलाई निसाफ दिलाइदेऊ
वाक स्वातन्त्रता र प्रजातन्त्रको हिसाब गर्न आउँदैछौँ
९०को दशक अघिपछि जननी जन्म भूमिमा सहादत पाप्त गरेका
अनि तिम्रो निरङ्कुश खातामा दर्ता नभएका शहीदहरु